Fauna Vertebrada de Ourense

Pecha o bar Cobi´s e abre unha nova etapa.

2011-09-26T14:48:00.003+02:00

"O traballo alonxa de nós tres grandes males; o aburrimento, o vicio e a necesidade"- François Marie Arouelt- Voltaire (1694-1778)- Filósofo e escritor francés.

Amigos e amigas hoxe diríxome a vós non coma o autor deste blogue, senón coma min mesmo, como Alberto, para por no voso coñecimento un feito, un cambio importante da miña vida, que compartiremos xuntos unha vez máis.

Moitos de vós non me coñecedes en persoa, pero outros moitos sí, e como sabedes levo xa ás miñas costas 15 anos de sfrida profesión hostaleira. Fai xa 4 que este ouresán, por aquel entonces con apenas 27 anos, decidiu emprender a aventura de abrir un negocio por conta propia. Moitas foron as dificultades nese tempo, pero tamén moitas as satisfacción de ter sido emprendedor.

Mañá toca unha nova etapa, e o Bar Cobi´s pechará as portas. Agora estarei co Centro Cultural e Social do barrio das Lagoas, a carón da senlleira sobreira centenaria que ben seguro moitos de vós coñecedes.

Agora tocará unha etapa menos empresarial, máis social, máis comprometida e máis activista, para tratar de dinamizar a un sector da sociedade combinando profesión, inquietudes e aficción, con altas dosis de paciencia. Un lugar para o recollimento, o esparcimento e a tertulia que tratará de ser un novo motor cultural de esta a nosa cidade de Ourense, e de este o noso barrio das Lagoas.

Durante un tempo, mentras non traslado todo definitivamente, é posible que este blogue permaneza en silencio, pero non vos levedes a engano, seguirei con vós, pronto e proto estarei coa mesma forza. Trovando a riqueza do rincón Sureste do Noroeste.

A incrible historia da balea do río Miño.

2011-09-21T17:57:00.011+02:00

Celebracion de misa de pascua en el interior de una ballena
Honorius Philoponus [Caspar Plautius], Nova typis transacta navigatio novi orbis Indiæ occidentalis...

Linz, 1621.

Moitas veces nos temos achegado xuntos ao lendario ourensán, topando historias incribles
e fascinantes que agochan seres mitolóxicos, imaxinarios ou reais.
Desta volta, queridos amigos e amigas,
ímonos mergullar nas augas do noso río por escelencia o PAI MIÑO,
fonte inesgotable de riqueza e de historias, de seres reais, e imaxinarios,
que durante séculos poboaron unha terra esquecida, menosprezada, pero sin dúbida unha
das terras máis marabillosas nas que se pode nacer, a provincia de Ourense.

Contan os vellos habitantes dos pobos da ribeira miñota que seica, de cando en vez,
remontaba o río unhabalea, disque para dar a luz unha cría,
o alumbramento provocaba irremediablemente a morte da nai balea.
Disque balea somantes hai unha no mar, que, cada cinco anos remonta o río para dar vida e morrer.
Disque cando esto ocorre, grandes calamidades agardan a aqueles que moran perto do lugar, xa que
o nacimento da nova balea, e a morte da vella, era un mal presaxio, que provocaba pestes,
epidemias, morte e fame. Fame, quizáis sexa unha das palabras máis temidas dos galegos,
pois a fame é moi negra, e o tempo da fame longo de máis.

A balea, ao esmorecer, provoca inundacións coas súas últimas colvulsións, co seu último alento de vida,
malogra os cultivos, seca as vides. A balea será arrastrada de novo ao mar, polo noso Pai, o río Miño.

Unha historia incrible, sin dúbida unha das lendas máis fascinantes que me teño atopado
por estes meus lares ourensáns, sen dúbida unha historia con poucos precedentes no interior Peninsular.

Pero a nosa malpocada balea migradora tiña os días contados,
centos de anos seguindo o ciclo natural da reproducción para que un día,
a un tal Francisco Franco de Bahamonde, e outros máis tarde,
lle dera por construir "pantanos" (encoros) a esgalla,
e no Miño especialmente, impedindo para sempre que a
balea interior rematara o seu ciclo vital.

A balea é unha lenda, pero coa lenda da balea, que xa só vive na mente dalgún lonxevo galego,
do Pereiro de Aguiar, de Castrelo de Miño, de Cenlle, con ela, desapareceron moitos outros.
Con ela fóronse os salmóns,os reos, as lampreas, os sollos.
Con ela foise a rica pesquería ourensá que enchía a Praza de Abastos da capital,
con peixe miñoto de calidade, con ela fóronse moitas cousas, tamén unha parte do orgullo,
e unha parte da historia.

E agora, séculos despois da balea, décadas despois das presas, aínda estamos dando de bruces coa
contrucción de máis e máis infraestructuras fluviais, non para dar a luz a balea, senón para dar a
luz vai tu saber a onde. Disque este novo proxecto será na ribeira Sacra.

Benqueridos amigos, que non vos leven a engano, a Ribeira Sacra, é a Sagrada Ribeira do Sil,
e a min, de ben pequeno, me dicían que se algo é sagrado non se toca...

Tartaruga mediterránea en Cartelle.

2011-09-20T11:00:00.006+02:00

Este que vos amoso é un capítulo curioso da herpetoloxía (ciencia que estuda os anfibios e réptiles) ourensá, e narra a aparición dunha tartaruga mediterránea (Testudo hermanni) no concello de Cartelle, pertencente á comarca coñecida coma "Terras de Celanova".

A tartaruga mediterránea é un quelónio terrestre, xunto ca tartaruga moura (Testudo graeca) son as únicas tartaruras de terra silvestres da península ibérica, aínda que posiblemente as poboacións desta última teñan unha orixe estrictamente humana.

A tartaruga mediterránea distribúese na actualidade polas costas do mediterráneo, sen embargo gran parte das razas ou subespecies descritas, foron elevadas ao rango de especie, polo que agora Testudo hermanni consideráse, non sin certo grao de polémica, monotípica, é dicir, carente de razas ou subespecies.

Parece ser, segundo o rexistro fósil, que a especie tivo no pasado unha distribución maior, que durante o período cuaternario, chegou a alcanzar gran parte da Península Ibérica. Co enfriamento do clima a distribución da especie quedou restrinxida ás costas mediterráneas.

Xa durante o período histórico do vello continente comenzou o declive progresivo das poboacións desta especie, que sufriu a fragmentación da súa área de distribución pola persecución e alteración do seu hábitat. No século XIX parece ser que existía unha área de distribución ininterrumpida entre as costas mediterráneas peninsulares até Italia.

As tartarugas terrestres foron así mesmo obxeto de comercio e traslocación por parte de diversos pobos do mediterráneo, e ese parece ser a orixe de certas poboacións insulares do mediterráneo (coma as illas Baleares).

Na actualidade existen poboacións silvestres, introducidas ou reintroducidas en Catalunya, Valencia e Illas Baleares. O feito de que se considerase ás tartarugas "nin carne nin peixe" fixo que se consumiran en períodos de vixilia relixiosa, o cal afectou negativamente ás súas poboacións. Así mesmo, a crenza de que esta especie eliminaba sistemáticamente a caracois das hortas e xardíns deu por orixe unha gran parte do comercio que sufriu a especie chegado o século XX, momento no que a especie era frecuente en mercados con destino ao mercado de mascotas.

Este mercado de tartarugas de terra foi especialmente frecuente no noso país entre os anos 1950 e 1970, chegando a ser un animal doméstico frecuente en xardíns de toda Galicia, especialmente en vilas e cidades. Unha parte destes animais chegaba a escapar, dando como resultado o achádego ocasional de exemplares no medio natural (na Provincia de Pontevedra especialmente).

En Ourense, a lo menos na capital, a especie foi frecuente en hortas até os anos 60 do pasdo século, nos barrios menos urbanizados da época (O Couto, As Lagoas), existindo incluso rexistros de reproduccion non confirmados.

O exemplar que vos presento apareceu fai uns anos nunha área de monte baixo do concello de Cartelle, e é un dos escasos rexistros da especie na provincia. Aínda que existen autores que teorizan coa presenza histórica e natural da especie na Galiza, eu discrepo nese punto e coido que tódolos exemplares atopados na nosa comunidade son fuxidos da catividade.

Chegado o ano 1973, a precaria situación de conservación das poboacións europeas de tartarugas mediterráneas fixo que se prohibise o comercio da especie, aínda hoxe en día a especie está declarada coma en Perigo de Extincion en España, e protexida por leises nacionais e convenios internacionais. Asemade a incidencia dos incendios forestais está causando unha alta perda de exemplares nas escasas áreas do país que aínda conservan poboacións silvestres deste fantástico animal.

Sexa como sexa, un animal fascinante, sen dúbida, cunha larga historia na cunha, non embargante é un dos animais máis lonxevos da nosa fauna.

Un niño de cegoña en Baños de Molgas.

2011-09-19T11:28:00.004+02:00

Todos coñecemos a tendencia natural das cegoñas brancas (Ciconia ciconia) de colocalo niño en lugares próximos ao home. É habitual velos en torres de alta tensión, chemineas ou tellados de edificios ou igrexas, sen embargo creo que este de Baños de Molgas se postula como un dos máis curiosos da provinca, ao estar feito por riba dunha antena de telefonía (polémicas onde as haxa). Serán inmunes ás radiacións estas aves, ou simplemente inconscientes, como algúns veciños desta nosa terra que viven cunha enriba das súas cabezas?.

Sexa como sexa ahí tendes a mostra deste niño, que chamou a atención do ousado bicheiro ourensán.

Fauna nun topónimo histórico de Xunqueira de Espadañedo.

2011-09-16T12:35:00.006+02:00

Existe no concello de Xunqueira de Espadañedo un tópónimo de cuio nome quero e debo lembrarme, esté é o pobo de Niñodáguia.
Niñodáguia é coñecido pola súa cerámica, nesta localidade existen explotacións mineiras de extracción de arxila, que deron como resultado unha antiga tradición alfareira que se prolonga até o día de hoxe.

Niñodáguia é, asímesmo, un topónimo interesante, xa que o seu nome indica a localización dun niño de águia real (Aquila chyrsaetos), o cal non é raro xa que esta localidade se atopa nas estrivacións mesmas do Macizo Central Ourensán, en territorio histórico da especie. Sen embargo o deturpamento e castelanización dos topónimos galegos ía traer consigo un dos capítulos máis curiosos e absurdos, no que foi o intento de borrar a cultura galega da face do país.

Aqueles que descoñezades o significado da lingua galega, debedes saber que Niñodáguia en castelán correctamente traducido, viría a ser "Nido del Águila", sen embargo a traducción castelánizadora non foi outra que "Niño de la Guía", despoxando de significado o máis que interesante topónimo.

As barreiras resultantes da extracción de arxila de Niñodáguia, ao ser abandonadas, banse naturalizando pouco a pouco, constituindo un hábitat interesante para aves, anfibios, memíferos, que pouco a pouco van colonizando o enclave, velahí tendes unhas pequenas mostras do que atopamos a finde pasada, nun Niño de águia histórico...

Un raposo (Vulpes vulpes), nidos de cegoña (Ciconia ciconia), gardafontes verde (Triturus marmoratus), ra verde ibérica (Pelophylax perezi) entre outros...

A loba capitolina de Xunqueira de Ambía.

2011-09-15T12:06:00.005+02:00

"Só o que sabe que é libre, e máis libre o que máis sabe...
Só a cultura da liberdade...
Non proclamedes a liberdade de voar, senón dade ás;
non a de pensar, senon dade pensamento.
A liberdade que hai que dar ao pobo é a cultura"- Miguel de Unamuno (1864-1936)- Escritor e filósofo español.

Os lobos son protagonistas na Galiza, coma personaxe principal da película dos soños, das lendas e, tamén da realidade tanxible, coma cúspide da pirámide alimentaria, coma o derradeiro dos superpredadores que moran na Galaecia.

O lobo forma parte do senso galaico coma o himno, coma a propia bandeira, o coma a mesma lingua, e a súa pegada non só está nos montes, senón tamén no senso de cada un de nós, na nosa cultura. O lobo non é un inimigo, é un compañeiro de viaxe, que leva con nós centos de anos, e esa pegada inmemorial está en cada camiño, en cada igrexa, nos refráns, nos contos e na cultura galaica, a nosa seña de identidade, pese a quen pese.

A cultura é un concepto amplo, flexive, non ríxido, que bebe de moitas e cristalinas fontes. A nosa cultura é un río alimentado por centos de regatos históricos e prehistóricos, que coma o Miño, percorre a anosa terra camiño ao océano do coñecimento.

O lobo é sin dubida un dos grandes protagonistas da fauna vertebrada Ourensá, e como tal, deixou a súa impronta na cultura, nos mitos, no arte, nas crenzas, nos refráns. Ímonos achegar agora a un caso particular, que recentemente despertou a miña curiosidade de trovador da fauna. Trovador que agora canta aquelo que ve, e sinte...

Un día de setembro chegamos ao mosteiro de Santa María de Xunqueira de Ambía, a súa igrexa pasa por ser un dos maiores expoñentes do románico ourensán. Monumento erixido sobre unha ermida anterior alá polo ano 1164. Canecillos, metopas, capiteis forman unha monumentalidade petra de valor incalculable. Fronte á súa portada ergo os ollos para toparme de bruces cunha das lendas máis antigas xamáis contadas sobre os lobos, Luperna ergue os ollos cara o ceo, namentras Rómulo e Remo maman.

O románico bebe das fontes clásicas grecorromanas, de ahí o seu nome. É frecuente atopar, en ocasións, iconografía que fai referencia á mitoloxia clásica nas igrexas deste estilo arquitectónico medieval. Pero, contemos entón a lenda...lenda que narra a fundación da cidade de Roma, e xermolo do basto imperio romano, e que ten por protagonista a Luperna, unha loba.

Disque existía un rei por aquelas terras antigas, que matou ao seu irmán e fillos para herdar o trono, perdoando a vida á súa muller, coa condición de que non tivese descendencia. Esta muller fuxida caeu encinta do deus Marte (Deus da guerra) e deu a luz xemelgos, chamados Rómulo e Remo. Presa do pánico a nai abandonou aos nenos nunha cesta no río Tiber.

A cesta foi atopada por unha loba (Luperna), que amantou aos xemelgos até que foron atopados por un pastor, quen os adoptou. Medrados os xemelgos, enteráronse das súas orixes e foron dar conta do rei, ao que venceron. Gañada a batalla, recillas entre os irmás sobre a fundación dunha nova cidade etsado, derón coa morte de Remo a máns de Rómulo, que finalmente fundou a cidade de Roma. Historia incrible, seguramente mito, lenda duns dos pais da nosa cultura actual, non esquezamos, que ademáis de galegos somos latinos!

Máis a loba capitolina non é a única mostra de lobos da igrexa de Santa María de Xunqueira de Ambía, nela vemos lobos dando boa conta do "agnus dei", do que xa famamos con anterioridade. xa me diredes que vos parece...

Gardafontes ibérico en Montederramo.

2011-09-14T10:45:00.005+02:00

O gardafontes ibérico ou común (Lissotriton boscai), pasa por ser un dos anfibios máis frecuentes da provincia, máis non por común una especie deixa de ser interesante, ou fascinante, incluso. Sempre é motivo de ledicia atoparse un ser vivo a cada volta do camiño.

Neste caso estamos perante un anfibio endémico da Península Ibérica, polo que o que para nós é unha especie común, é para os lectores extranxeiros deste blogue, unha auténtica rareza digna de admiración, xa que alén dos Pirineos, o gardafontes común está ausente.

A Península Ibérica, debido ao seu aillamento e á súa historia xeolóxica e á súa situación xeografica, conta con numerosas especies exclusivas do seu territorio, o que lle otorga o privilexio de ser un dos "hot spot" europeos no que a biodiversidade endémica se refire. Esta endemicidade atinxe non só a certas especie de vertebrados, senón tamén, máis aínda incluso, a numerosas especies de invertebrados e prantas. É polo tanto un orgullo, poero tamén unha responsabilidade, que todas estas especies continúen a vivir entre nós para que as vindeiras xeracións sigan a disfrutar da súa presenza.

Na imaxe, un gardafontes común atopado o pasado día 11 de setembro de 2011 en terreos pertencentes ao concello de Montederramo, non lonxe do pobo de Gundín.

Merlo rieiro no Arnoia.

2011-09-13T11:05:00.007+02:00

"Nada impide ser natural, coma o afán de parecelo"- François de la Rochefoucauld (1613-1680) - Escritor, aristócrata e militar francés.

Esta finde toucou dar unha volta polas Terras do Arnoia, así o pasado día 11 de setembro, recalamos en terras da vila de Allariz, cuio eixe vertebrador é sin lugar a dúbidas o río Arnoia.

Unha vez alí atopámonos cun dos seu máis senlleiros habitantes, o merlo rieiro (Cinclus cinclus), unha sorte de paseriforme acuático a medio camiño entre un merlo e unha carriza de gran tamaño.

O merlo rieiro aínda conserva poboacións de importancia na provincia de Ourense, aínda que chagar a ser abondoso, si é frecuente atopalo naqueles cursos fluviais de boa calidade. O Arnoia e un dos ríos onde a súa observación é máis sinxela, pero tamén habita no Loña, no Támega, no Avia ou no Arenteiro. Sempre en ríos de certo caudal, e corrente, onde bucea á procura do seu alimento,

As condicións lumínicas do día non permitiron obter mellores imaxes, xa entre lusco e fusco, este merlo mergullábase no río para capturar os invertebrados dos que se alimenta, sin dúbida unha imaxe digna do máis cinematográfico documental.

O arieiro grande e o pilro común nas areeiras da Limia.

2011-09-12T12:52:00.003+02:00

arieiro e o nome co que se coñecen na provincia ás aves integrantes do xénero charadrius, desta volta estamos perante a un arieiro grande (Charadrius hiaticula), e un pilro común (Calidris alpina), ambas aves limícolas (que se alimentan en áreas de limo ou lamacentas).

Durante as pasaxes migratorias (arestora estamos inmersos na pasaxe postnupcial) poden producirse curiosas asociacións de aves, que frecuentan áreas de alimentación similares. Así pode ocorrer con diferentes tipos de paseriformes, ardeidas e limícolas. Neste caso, parece que sedimentaron dous exemplares, segundo Diego Rodriguez Vieitas, días antes eran algñun máis, quedando rezagados dos grupos.

O pasado día 2 de setembro de 2011 estas dúas aves facíanse compaña ante a ausencia de outros da mesma especie, movéndose e alimentándose xuntos nunha das barreiras das areeiras da Limia de Sandiás. Alleos ás miradas inquisidoras dun aprendiz de ornitólogo que andaba por alí, miradas indiscretas quizáis, imaxinarias, que logo puxeron banda sonora ao momento observado, e velahí esta a cantiga inspiradora...

Amizade herpeto-lóxica

2011-09-09T11:02:00.006+02:00

"Calquera pode simpatizar coas penas dun amigo; simpatizar cos seus éxitos require unha natureza delicadísima"- Oscar Wilde (1854-1900)- Poeta e dramaturgo irlandés.

A herpetoloxía é a ciencia que estuda aos anfibios e réptiles (hérpetos), así esta ciencia pode ser exercida de maneira profesional, por biólogos principalmente, ou de maneira autodidacta, como o fan a maioría, de maneira aficionada. Feito que ocorre a miúdo con outras disciplinas, como a ornitoloxía, que é a ciencia das aves.

Tania e máis eu somos amigos dende hai xa uns anos, os nosos camiños se cruzaron casualmente e ahí xurdiu unha amizade coa que ambos aprendimos algo, para mín unha das definicións das relacións persoais é esa. Xa noutra ocasión nos achegamos xuntos para amosarvos unha amizade anfibia.

Desta volta seguimos a superar a fobia aos hérpetos, coa escama por protagonista, co fin de que Tania deixe atras o seu medo a este tipo de vertebrados. Con ese fin saímos ao campo o pasado día 31 de agosto de 2011, con ese fin e o de mirar como está o pulso da natureza que rodea a cidade na que vivimos.

A xornada mostrouse abondosa en especies, entre os réptiles observamos: lagartixa rabuda (Psammodromus algirus), lagartixa dos penedos (Podarcis hispanica), cobra rateira (Malpolon monspessulanus), escáncer ibérico (Chalcides bedriagai). E entre os anfibios sapo corriqueiro ou rairo (Bufo calamita) e rá verde (Pelophylax perezi). En apenas tres horas de observación, o cal está moi ben.

Tania deixou xa o seu medo aos anfibios en pasadas xornadas, e agora, despois desta, os réptiles causanlle menos repulsión, como podedes ver. A amizade, unida ao bicheo é unha experiencia única e recomendábel, ánimo rapaces a sair ao campo e a disfrutar desta fin de semana, e o luns nos lemos e nos contamos que tal nos foi. Mentras tanto déixovos un momento friki de amistade coa canción do seguinte enlazamento. Deica!

O lume, o gran problema ecolóxico ourensán.

2011-09-08T10:53:00.005+02:00

"O peor non é cometer un erro, senon tratar de xustificalo, en troques de aproveitalo coma aviso providencial da nosa lixeireza ou ignorancia"- Santiago Ramón y Cajal (1852-1934)- Médico español.

Tí ourensán ou non, que les este blogue, ou de vez en cando te pasas por estas páxinas ávido de coñecimento, sabes do que falo. Ano tras ano Ourense arde, ben sexa no oriente provincial ou no occidente, ou no corazón mesmo da terra, tódolos anos somos noticia e cabeceira de telexornais autonómicos ou estatais pola mesma causa,e se non pica aquí.

O pasado día 12 de agosto de 2011, como acabades de ver no enlazamento anterior, a cidade apareceu sitiada polo lume, por enésima vez. Os habitantes da cidade auriense sabemos ben que tódolos anos arde nos mesmos lugares, e os montes circundantes ao que no pasado foi o vertedoiro municipal, hoxe punto limpo, arden dende que este que vos escribe ten uso de razón.

Como sabedes a maior parte dos incendios forestais son provocados, unhas veces pola tolemia dalgún, outras por intereses políticos e económicos, e outras por descoidos e imprudencias. Lumes que non so perxudican ao medio ambiente, senon que tamén poñen en perigo a vida de persoas, coma tí e coma mín.

Apenas tres semanas despois do incendio que obrigou a desaloxar a canceira municipal, cunha lixeira chuvia, persistente dende días antes, Tania e máis eu fumos a unha zona das 160 hectáreas que arderon ese día, para ver como quedara despois do lume.

Hai que dicir que os mentes que circumdan ao antigo vertedoiro son extraordinariamente ricos en biodiversidade, e contan cunha historia natural tráxica e interesante a partes iguais. así os máis anciáns habitantes do lugar lembran uns montes percorridos por regatos con anguías, que permitían verdes pasteiros que alimentaban o gando do lugar. Máis un día os tempos cambiaron, o gando desapareceu e chegou un vertedoiro incontrolado, que durante décadas apestou á cidade.

Dito vertedoiro foi unha das causas do asentamento da nutrida poboación de láridos da cidade dos anos 90 do pasado século, momento no que invernaban 3500 ex de tres especies diferentes, así mesmo no vertedoiro era frecuente ver cegoñas brancas (ciconia ciconia), existindo unha cita de duas cegoñas negras (Ciconia nigra) no ano 1993. Miotos negros (Milvus migrans) e corvos (corvus sp) acudían a diario en gran número. Pero este vertedoiro apestaba á cidade, e os ourensán pasabamos o verán entre os cheiros do vertedoiro e o de unha fábrica de xabóns cercana.

Na actualidade o vertedoiro é un punto limpo, as toneladas de lixo foron sepuntadas por outras tantas de terra, coas súas respectivas chemineas para que o gas metano (altamente perxudicial para a saúde e un dos causantes do cambio climático) poida ser expulsado á atmosfera.

Os montes cercanos, que nunca foron vertedoiros, son aínda hoxe un hot spot de biodiversidade a nivel non só provincial, senón tamén galaico. Neles habita unha comunidade herpetolóxica composta por especies tan interesantes coma o escáncer ibérico (Chalcides bedrigai), a cobra lagarteira meridional (Coronella girondica), o sapo corriqueiro (Bufo calamita), a lagartixa rabuda (Psammodromus alguirus), a cobra rateira (Malpolon monspessulanus), o gardafontes verde (Triturus marmoratus) entre outros. As aves rapaces son frecuentes, e existe mesmo unha poboación nidificante de escribente das hortas (Emberiza hortulana), a máis noroccidental da Península según parece.

O lume arrasou, áreas de incalculable valor de monte mediterráneo e foresta termófila de sobreiras, rebolos e piñeiros, de uceiras e xesteiras. E a vida parece agora máis escasa que hai un ano, por sorte parece que algúns plantóns, axudados polas chuvias dos derradeiros días se esforzan en retoñar no negro terreo, agardemos que nunca máis volten a arder estes montes, e agardemos que a vida volte logo a Corgo do Cuco, ao de San Mamede, e ao da Ovella...

As derradeiras avefrías da Limia, conícoras choromicas en perigo.

2011-09-07T09:35:00.004+02:00

Onte mesmo festexabamos a volta dos galos de crista branca (Fulica atra) á Limia, pero a Limia, terra maltreita e castigada onde as haxa, ofrece sempre, na honra ao seu chan, unha de cal e outra de area, para todo aquel que sexa capaz de apreciar a natureza no seu conxunto, como un corpo, enfermo ou san, composto de órganos vitais e imprescindibles para o seu correcto funcionamento.

Así, se hay especies que nos derradeiros anos aumentaron as súas poboacións, caso das cegoñas, ou regresan despois de anos de ausencia, como os galos de crista branca. Hai outras que se nos escapan, paseniño e silenciosamente, como a area das barreiras da Limia se escapa entre os dedos de quen a colle, e como a auga centenaria da Lagoa de Antela se escapou pola canle cara ao mar.

Unha destas especies é a avefría (Vanellus vanellus), especie invernante, tanto máis abondosa como frío veña o ano. A avefría é, asemade unha especie nidificante na Limia, contou sempre cunha poboación, tan importante, que chegou a ser a maior da Península Ibérica. A desecación de Antela supuxo un duro golpe que non chegou sen ambargo a acabar coa significante poboación nidificante da especie, que, anque mermada, continuou a ser a máis importante do país. Foron non embargante as concentracións parcelarias as que derón un golpe mortal á esta singular poboación. Xa que supuxeron a desecación das Veigas que a especie usaba para nidificar, os cambios no uso do solo, a merma do gado, coa conseguinte diminución de pasteiros, supuxeron tamén un problema engadio, ao que hay que sumar, por si fora pouco, a caza.

Na Limia, como recolleron González, Villarino e Bárcena na obra Vertebrados da Limia, e como aínda recordan os veciños do meu pobo, Castelaus (Vilar de Santos), as avefrías eran coñecidas como cunícoras, conícoras ou choromicas, en clara alusión ao reclamo da especie, que recorda a un lonxano lamento.

Un lonxano lamento, que fora das datas invernais se torna cada día máis dificil de escoitar, a exígua poboación da conícora esta a desaparecer, e os seus choros, xa non os escoita ninguén, porque unha cousa é ouvir, e outra escoitar o son dos lamentos dunha especie que está a desaparecer. Escoitar o lamento da choromica, o laio da conícora supón por os medios necesarios para que a especie non remate por deixar de críar, nesta a nosa terra limiá.

Cando as conícoras nidificantes da Limia rematan o período de cría, reúnense, quizáis para lamentar xuntas os tempos pasados, para , cual plañideiras, chorar a memora das que cada ano deixan de acudir á reunións posreproductora. Quizáis, algún día as conícoras choren de alegría, ao alcanzar de novo os vellos tempos, e ser máis de 10 parellas, as que hoxe hai. E ser máis que un pequeno punto máis na poboación invernante, aínda abondosa.

A volta dos galos de crista branca.

2011-09-06T10:35:00.004+02:00

"Os males que non teñen forza para acabar coa vida, non a terán para acabar coa paciencia"-Miguel de Cervantes (1547-1616)- Escritor Español.

Fai un tempo que o compañeiro Diego rodriguez Vieitez informou, a través do Noticiario Ornitoxeográfico Galego, da volta dunha especie a terras limiás, o galo de crista branca (Fulica atra). Cando o lin quixen ser partícipe da felicidade deste feito acudindo ao lugar para inmortaliza-la feliz presenza desta especie na bisbarra.

Pero vaiamos por partes e fagamos algo de memoria adentrándonos no que sabemos e na historia desta especie na Limia. En primeiro lugar o nome, en castelán "focha", en galego foron utilizados varios, coma "demo negro" ou "galiñola negra", Villarino, González & Bárcena, recollen, na súa obra "Vertebrados da Limia", de obrigada lectura, galo, ou galo de crista branca, recomendando o uso deste último. Este nome parece moi apropiado xa que o asemella á pita d´auga (Gallinula chloropus), parente próximo, e fai unha clara alusión aos detalles físicos da especie, como podedes ver nas imaxes.

O galo de crista branca (Fulica atra) foi en tempos de antela unha especie abondosa, os seus ovos recollidos para o consumo, e os adultos cazados para a cazola. A pesar da desecación a especie mantivo até os anos 90 do pasado século, un continxente reproductor de certa importancia na Limia. Ao mesmo tempos eran tempos nos que a poboación invernante chegaba a varios centos nos encoros da cunca do Miño-Sil, segundo se recolle nos censos.

Coa chegada do novo século XXI, comeza o declive da especie, a poboación reproductora chega case a desaparecer na provincia, e a invernante sofre unha drástica diminución. Varias son as causas que se postulan para tan dramáticos feitos. A caza, o cambio drástico do hábitat, a introducción de especies alóctonas (o visón americano) ou mesmo a proliferación do xabarín parecen estar detrás do problema.

Na Limia, contadas citas case sempre referidas a exemplares solitarios, parecen indicar que algunha parella puidera ter pasado desapercivida, pero non se ten constacia da reproducción nos derradeiros anos. Agora seis exemplares paracen ser a semente que algúns agardamos sexa o comezo da volta do galo de crista branca. Ninguén podía presaxiar que a estas alturas de século o galo de crista branca fose tan escaso xa para os ourensáns como en tempos o seu parente a "focha moruna" (Fulica cristata) o foi para o conxunto do estado, "cousas veredes" como din na miña terra. Mentras tanto, disfrutade destas testimoniais imaxes, que dan conta dunha boa nova.

Unha rapaz descoñecida na Limia.

2011-09-05T12:01:00.003+02:00

Esta finde tocou visitar a Limia, e tamén á familia afincada alí, na terriña. Como non podía ser doutra maneira, tamén tocou darlle unha volta para "bichear" e tomarlle o pulso ao paso postnupcial na comarca.

Así o sábado día 2 de setembro de 2011, topeime con esta ave rapaz en terreos do concello limiao de Vilar de Santos, que despois de darlle voltas, non son quen de finaliza-la identificación, xa vedes que últimamente non ando eu moi acertado no que a identificacións se refire, será que os trinta fan xa mella, ou que a preguiza se instalou paseniño no meu senso.

A mín, no persoal, tenme pinta de águia caudal (Hieraaetus pennatus), polas manchas brancas dos ombreiros, sen embargo, ao levantar o voo, momento que non puiden inmortalizar, non me pareceu tal, xa que a envergadura me deu a impresión de ser maior. O deseño facial tamén rematou de despistarme cando reparei nas fotos, aínda que unha muda incompleta pode dar falsas impresións.

Sexa como sexa ahí vos deixo as fotos a ver si vós me podedes axudar, coma no caso do sapoconcho ourensán. Un saúdo e grazas anticipadas.

O escáncer ibérico en detalle.

2011-09-02T12:09:00.003+02:00

"A xuventude dun ser non se mide polos anos que ten, se non pola curiosidade que almacena" - Salvador Pániker (Barcelona, 1927)- Filósofo español.

En máis dunha ocasión achegámonos a un ser, o escáncer ibérico (Chalcides bedriagai), a través das páxinas deste blogue, hoxe imos profuncidar máis nesta especie, para que, entre todos, aprendamos un pouco desta descoñecido membro da fauna vertebrada ourensá.

O escáncer ibérico, como o seu propio nome indica, é un endemismo ibérico, ou o que é o mesmo, unha especie exclusiva da Península Ibérica. Especie escasa na Galiza, aparece clasificada coa categoria de vulnerable no catálogo galego de Especies Ameazadas, debido principalmente ao restrinxido da súa área distribución galega, limitada á franxa costeira e a contados puntos da provincia de Ourense.

Dentro da nosa provincia a especie aparece nos vales fluviais de maior influenza mediterránea (Miño e Támega), aínda que debido a unha deficiente prospección específica da especie é máis que provable que a especie apareza en máis lugares dos que na actualidade se ten constacia.

A sistemática e variación xeográfica da especie ten sido obxeto de acalorados debates nos derardeiros tempos, estando admitidas na actualidade tres subespecies, sendo Ch. b. pistaciae a que está presente en Ourense. Esta subespecie, exclusiva do occidente ibérico posúe características propias, biométricas e cromáticas, e, de feito, hai autores que o consideran unha especie diferente por dereito.

Nestas imaxes podedes ver en detalle as características de dous exemplares observados o pasado día 31 de agosto de 2011, na compaña de Tania Fdez, en terreos pertencentes ao concello de Ourense. Nelas podedes observar a carencia de ocelos (frecuente no resto da área de distribución), o tamaño do orificio auditivo (maior que o nasal) e a relativa maior lonxitude das extremidades dianteiras, carazterísticas que definen aos escánceres ibéricos do Noroeste peninsular.

Cobra rateira: a beleza dun pequeno cobregón.

2011-09-01T12:48:00.002+02:00

"O vestido de tódalas esperanzas é a beleza"- Gabriele D´Annunzio (1863-1938) Poeta e novelista Italiano.

Non fai moito que falabamos da cobra rateira ou cobregón (Malpolon monspessulanus), o maior dos réptiles ourensáns. E non fai moito tamén, que puñamos de manifesto como en ocasións podemos atopar no campo exemplares de extraordinaria beleza, pertencentes a especies non demasiado raras, no que a abundancia se refire.

Onte mesmo, de bicheo con Tania, (xa a coñecedes por este mesmo blog), entre outras moitas cousas, puidemos observar este exemplar de cobra rateira xuvenil en terreos do concello de Ourense.

Pronto irei subindo as fotos dese extraordinario día, pero namentras, aquí tenden un aperitivo en forma de extrema beleza ofidia.

Pequenos sapoconchos ourensáns.

2011-08-31T11:20:00.003+02:00

"A vida é un manancial de goces, pero onde a canalla deixa envelenadas as fontes"- Friedrich Nietzsche (1844-1900)- Filósofo alemán.

En primeiro lugar quixera agradecer o voso interés na identificación do sapoconcho que onte amosamos neste blogue, o misteiro está a piques de solucionarse, pero antes teño que aclarar os cambios sistemáticos acontecidos en herpetoloxía para denominar definitivamente á especie.

Na mentras achégovos uns novo habitantes desta a miña cidade de Ourense, que amosa a reproducción do que parecen ser , esta vez sí, Trachemys scripta, ou similar, eu me inclino desta volta por un híbrido entre dúas das subespecies de Tachemys scripta scripta x elegans.

Debido a que se comercializaron exemplares de varias subespecies de sapoconcho americano (Trachemys scripta), tamén varias acadaron a liberdade, ao reproducirse entre sí, xa no medio natural, é relativamente frecuente que atopemos híbridos na Depresión Ourensá.

De tódolos xeitos, sigo amosándome prudente con estes pequerrechos e digo o de Trachemys coa boca pequena, e disposto a rectificar se é preciso. Un forte saúdo de novo, e de novo, moitas grazas.

O misterioso sapoconcho do río Miño.

2011-08-30T12:35:00.005+02:00

Olá amigos e amigas de Fauna vertebrada de Ourense, diríxome hoxe a vós, non para informar, senón para pedir información, xa que nos derradeiros tempos non parezo moi acertado, antes de metela zona prefiro ser prudente e colgar un interrogante neste blogue.

Fai días que veño vendo un sapoconcho nas pedras do treito máis urbán do río Miño, armado de paciencia, e con moita curiosidade ás costas, achegueime paseniño para tratar de identificar ao quelonio, parece que non fun o único, xa que un bilurico que por alí andaba tamén se achegou a ver quen era o novo veciño.

Repasadas as guías, a memoria e a paciencia, sigo sen ser capaz de identificalo becho, así que o deixo aquí uns días para ver se entre todos damos desvelado o misterio.

En principìo podería ser unha Trachemys ou similar, provablemente soltada por alguén, pero tampouco se pode descartar algunha outra especie (Mauremys ou Pseudemys) tamén obxeto de comercio nos derradeiros tempos. A ver que dicides....

O lobo e o carneiro...

2011-08-26T12:21:00.004+02:00

Quizáis sexa hoxe en día dificil de localizar un lobo no Ribeiro, quen sabe, ao mellor aínda hay algún...Sen embargo esa realidade non foi sempre así, e houbo un tempo no que os lobos ouleaban na terra do viño.

O lobo foi sempre un animal temido e admirado a partes iguais na vello continente, perseguido como o máis feroz inimigo, pero tamén adorado coma un totem, coma un símbolo de poder sobrehumano.

A chegada do cristianismo, e a súa simboloxía sacra, faría do lobo un tema recurrente no románico, arte simbólico onde os haxa, tomou ao lobo como a imaxe do diaño en numerosas ocasións. Este feito aparece moi relacionado cun dos símbolos usados para a ilustración do propio Xesucristo, que soe ser o carneiro. A utilización do carneiro na simboloxía románica, denominado "agnus dei", ou o que é o mesmo o año de Deus, parte das parabras atribuidas a San Xoan: "Este é o año de Deus...". Así o carneiro ou agnus dei preside e aparece reiteradamente nas igraxias románicas galegas coma símbolo de Cristo.

A antítese entre o carneiro e o lobo (con gran fama de depredador de ovellas), non se fixo agardar, e o lobo apareceu entón coma o antónimo do año, Deus frente ao diaño, aparecendo representado en gran parte das igrexas románicas ourensás.

Unha das representación máis logradas do románico da bisbarra do Ribeiro atopámola na igrexa románica de San Xoan de Ourantes (Punxín), construida entre os séculos XII e XIII. Na porta lateral atopamos a contraposición do carneiro fronte ao lobo, representado con fera adtitude, e fácilmente recoñecible. Será entón este lobo románico o derradeiro lobo da contorna...? un lobo mudo testemuña histórica da persecución dos seus conxéneres de carne e osos.

Entre vellas pedras xorde a vida...

2011-08-24T10:59:00.006+02:00

Chegamos a Leiro, unha vila medieval e históricamente rica a causa do viño, viño sacado das uvas producidas polas vides regadas e protexidas por un río, o río Avia. Un río cruzado por unha ponte, medieval, disque con unha tráxica historia ás costas, de morte e tristeza. Unha ponte, sin dúbida, tesouro artístico de incalculable valor e beleza.

Disque esta ponte foi testemuña de numerosos suicidios, sexa como sexa hoxe a historia e ben disferente, e este monumento axúdanos a cruza-lo río para acceder a un pequeno núcleo de poboación de clara influenza medieval, con pequenas rúas a casas cheas de historia, de pedras cheas de vidas.

Como xa dixemos, baixo esas pedras un río, tamén cheo de vida, de aves, de peixes e, como non de anfibios. Entre eles unha rá verde ibérica (Pelophylax perezi) e un pequeno sapo cunqueiro (Bufo bufo) recén metamorfoseado, como vedes riqueza histórica e natural da man dun val que salvagarda non só a agricultura, senón tamén a natureza...

O pequeno cobregón no Barbantiño.

2011-08-23T11:55:00.004+02:00

Quizáis nado neste mesmo ano, este pequeno cobregón (Malpolon monsoessulanus) está destinado a ser un dos maiores réptiles da nosa provincia. Namentras os escasos 15 cm que posúe actualmente non acadan superar o metro e medio de lonxitude ou máis que pode chegar a medir, terá que sortear numerosos perigos.

Entre os perigos principais estará non morrer atropelado, xa que o cobregón é unha das epsecies de réptiles que máis padece este problema na nosa provincia. Asemade terá que sortear o odio e ánima adversión que provoca en certas persoas, que tratan, por tódolos medios de eliminala. E por se isto fora pouco, dos depredadores, e os lumes...unha vida intensa chea de perigos.

O cobregón, tamén chamado cobra rateira pola súa alimentación, de adulto, basa gran parte do seu sustento en roedores (curioso...se algún o soupera o pensaría dúas veces antes de matala).

Esta pequena cobra rateira, vive aínda nas cercanías do río Barbantiño, nos límites dos concellos de Punxín e Ourense, unha vida que de momento terá por fin a captura de pequenos insectos e algunha lagartixa para tratar de chegar a ser o maior de todos, e escalar posicións na complicada pirámide trófica.

Un sapo a carón do Barbantiño.

2011-08-19T10:57:00.005+02:00

Xa falamos nos derradeiros tempos da riqueza herpetolóxica dun punto moi concreto da Depresión Ourensá, como é a cunca do río Barbantiño, que pasa por ser unha das mellor conservadas da zona. Este feito, unido ás características propias da bisbarra, como a climatoloxía, fai da zona un lugar privilexiado para a prospección.

Non embargante, en ocasións, as sorpresas non veñen pola especie en cuestión atopada, senón pola beleza do exemplar hachado nesta ocasión. Así amósovos o que ao meu entender é un dos máis belos sapos cunqueiros (Bufo bufo) de entre os que me teño atopado.

Como vedes en ocasións os máis comúns animais poden ser tamén os máis peculiares...

Outra de Gatos...o gato e o rato de campo

2011-08-11T10:57:00.006+02:00

Hoxe vou reincidir no tema dos gatos domésticos, fai pouco falabamos da incidencia das poboacións cimarronas (ou asilvestradas) de gatos domésticos na fauna urbana. Ben, non son só os gatos asilvestrados os que inciden nas poboacións salvaxes de animais, senón tamén os domñesticos, incluso os ben mantidos.

Desta volta amósovos unha secuencia de imaxes nas que un gato doméstico captura un rato do campo (Apodemus sylvaticus), estas imaxes, que por unha banda amosan parte da función intríonseca pola que o home domesticou ao gato, non terían máis sona de non ser polos antecedentes que esta especie, fiel compañeira do home, ten na historia. Así, por exemplo soe dicirse que o gato puido remediar incluso períodos de fame a certas civilizacións (por exemplo á exipcia onde os gatos eras adorados coma deuses, e mesmo momificados) ao impedir que os roedores acabaran coas reservas de alimentos do home.

Sexa como fora a historia do gato tamén ten capítulos escuros, non pola maldade da especie, senón polo uso que o home fai en ocasions das especies das que se considera dono, vouvos polo tanto a contar agora unha historia.

Corría o ano 1895, por aquel entón Lionel Walter Rothschild cataloga unha nova especie para a ciencia a carriza de Stephens (Xinicus lyalli), este pequeno paxaro, incapaz de voar, vivía exclusivamente na illa de Stephens, situada entre as duas illas principais de Nova Zelandia. O señor Lionel describiu a especie en base aos exemplares que lle enviou D. Lyal, fareiro da illa, a quen lle adicou a especie. Os trece exemplares que se coñecen son os que cazou o gato do fareiro, a quen se lle responsabiliza da extinción desta especie, que ao non poder voar, foi presa fácil para o avispado felino. Sábese asemade que a especie estaba presente nas illas princiapais, pero extinguiuse coa chegada dos primeiros polinesios, que trouxeron consigo as primeiras ratas.

Triste historia que nos amosa como un pequeno xesto , en ocasións carente de malas intencións, pode traer consigo consecuencias terribles para un ecosistema fráxil. Sen ánimo de ser catastrofista, deíxovos as imaxes deste gato e este rato, que coincidirón, quizáis por desgracia, nun momento e nun lugar a cabalo entre os concellos de Ourense e Punxín.

Furafollas ibérico: un pequeno tesouro ourensán.

2011-08-10T11:31:00.009+02:00

O furafollas ibérico (Sorex granarious) é un endemismo ibérico propio da metade occidental da Península, amplamente distribuido pola nosa provincia, existe unha especie moi similar asentada no cadrante montañoso oriental (Sorex coronatus), ambas especies son de dificil distinción senón acudimos a análises xenéticos.

Neste caso atopámonos perante a un exemplar que quedou atrapado accidentalmente nunha piscina seca perto do límite entre os concellos de Punxín e Ourense, unha zona que está amosando ser unha das máis interesantes para achegarnos á biodiversidade da Depresión Ourensá.

Os furafollas son pequenos mamíferos insectívoros de aspecto semellante aos ratos pero que pouco teñen que ver con eles excepto a súa similitude corporal. Cando vemos un furafollas estamos vendo un mamífero primitivo, moi similar aos primeiros mamíferos existentes, que agardaban a oportunidade de conquistalo mundo entre as patas dos dinosauros.

Este exemplar foi rescatado e posteriormente liberado, quizáis cando chegue á casa teña unha grata historia que contar...

Unha carpa no lixo: reflexión sobre as invasoras.

2011-08-05T12:13:00.003+02:00

Recentemente espertamos ca publicación do novo catálogo español de especies invasoras, dito catálogo non está exsento de polémica, debido maiormente a notorias ausencias, coma a do cangrexo de río americano.

No tocante á provincia de Ourense, xa son cuantiosas as especies de animais e prantas alóctonas que se teñen instalado na nosa terra nos derradeiros tempos. Moitas delas quedarán xa para sempre, xa que a súa aliminación é xa case que imposible, como quizáis sexa o caso do propio cangrexo de río americano, ou o visón americano.

Un dos casos máis frecuentes de introdución acontecidos na provincia, é a orixinada pola solta indiscriminada de especies de peixes alóctonas nos diferentes cursos fluviais. Son moitas as especies que foron introducidas para satisfacer o gusto dos afecionados á pesca deportiva.

Sen embargo non todos eles pensan igual, sabido o dano que algunhas das especies novas provocan nas poboacións das especies autóctonas, como por exemplo na troita.

Así, algúns pescadores sacrifican sistemáticamente todos aqueles exemplares de especies alóctonas que pican no seu anzol, un claro exemplo é esta carpa atopada nunha papeleira a carón do río Miño en terreos do concello de Cenlle, exemplar, por outra banda, dun tamaño máis que apreciable.

O gato: un depredador urbán.

2011-08-04T20:23:00.006+02:00

Imos agora a tratar en certa medida un tema, que coido, vai ser espiñoso e quizáis algo polémico, como son os gatos asilvestrados urbáns. Tódalas cidades polas que teño estado teñen como depredador principal na cadea trófica ao gato doméstico (Felis catus) (ou felis lybica segundo algúns autores).

O costume que ten algunha xente de abandoar a mascotas nas rúas (máis algunha outra que escapa), trouxo consigo que na actualidade, na cidade de Ourense, existe un numeroso continxente de gatos nas rúas. Estas poboacións dependen an gran medida da comida proporcionada por algunha ánima caritativa, e tamén pola que eles mesmos son capaces de conquerir polos seus propios medios, ben sexa no lixo, ou cazando. E sí cazando, non é falsa a idea de que os gatos rueiros non deberían ficar nas rúas, pero pregúntome eu, de non existíren, serían os roedores os que camparían ás súas anchas polas rúas? unha reflexión sin dúbida que ben seguro traerá cola.

Na actualidade está prohibido segundo a normativa municipal do concello de Ourense, darlle comida aos animais nas rúas, tanto sexa gato, coma pomba ou pardao. Asemade existe un programa de esterilización de gatos asilvestrados na canceira municipal, e colocáronse unha serie de casetas para proporcionar refuxio e comida aos gatos rueiros.

Nestas imaxes tendes a proba da alta capacidade adaptativa do gato doméstico ao hátitat urbán ourensán. A femia que vos mostro captura un paxaro, a carón do río Barbaña, para darllo a un fillo que tiña agochado na mesma canle do río. Un lugar que por outra banda posúe unha poboación de gatos moi importante a nivel local.

Sin máis agardo as vosas opinións sobre o que estas imaxes amosan, a ver si entre todos sacamos alguna conclusión.

Ras verdes no Barbantiño.

2011-08-04T12:11:00.005+02:00

Unha máis de anfibios para seguir a amosarvos a riqueza do Barbantiño, desta volta protagonizada pola ra verde ibérica (Pelophylax perezi). A ra verde ibérica é a especie de rá verde propia da Península Ibérica. A pesar de ser un anfibio abondoso localmente, nos derradeiros tempos a contaminacións e a introducción de certas especies alóctonas, teñen mermado as súas poboacións localmente de maneira considerable.

As imaxes que vos amoso corresponden a un rescate de rás que tivo lugar nunha piscina particular situada a carón do río Barbantiño. Como sabedes e algún de vós tivo a ben comentar, as piscinas particulares soen ser invadidas por especies de anfibios durante a época reproductora, debido ao habitual deseño deste tipo de construccións, moitos deles son incapaces de sair de novo da piscina, quedando de xeito indefinido nelas. Chegado o vran, faise necesario facer un rescate previo á axeitala piscina para o baño, para evitar así a morte innecesaria de anfibios. Os exemplares rescatados deben ser liberados nun lugar axeitado o máis perto posible do lugar orixinal do rescate, comprovando asemade que o lugar estexa libre de depredadores (cangrexos ou peixes) que moitas veces son liberados en fontes e pilóns.

Gardafontes común no Barbantiño.

2011-08-01T11:29:00.003+02:00

Xa falamos recentemente da riqueza herpetolóxica de certas áreas da Depresión Ourensá, pondo de manifesto a tamén a riqueza dalgúns puntos especialmente, como é o caso do río Barbantiño, que pasa por ser un dos cursos fluviais menos alterados da contorna. Este feito vese reflexado na extraordinaria riqueza dun grupo de vertebrados en particular, os anfibios, que contan neste río non só cunha alta representación de especies, senón tamén con altas densidades poboacionais.

Desta volta achégovos unhas imaxes do gardafontes común ou ibérico (Lissotriton boscai), endemismo ibérico, este pequecho anfibio urodelo pasa por ser un dos máis frecuentes da provincia, estando prácticamente presente en toda a superficie ourensá, podendo, localmente, acadar altas densidades, como é o caso que hoxe nos ocupa.

Sen embargo, non por común, deixa de ser un animal interesante, a beleza concorre nesta nosa terra, a cada paso, moitas veces vencendo os impedimentos que o home lle pon á vida. Autovías, AVE, contaminación e alteracións varias do hábitat, fan que a vida destes seres sexa cada día máis difícil. Así, cando atopamos un pequeno verxel, oasis de vida dun anfibio exclusivo da Península Ibérica, deberiamos actuar con responsabilidade, xa que é exclusivamente nosa a labor de conservar á especie de cara ao futuro.

O rato do campo, un rato diferente en Ourense.

2011-07-29T12:22:00.004+02:00

Por que non todos os ratos son iguais pese ao que moita xente pensa, existen varias especies de ratos, moitos deles especies curiosas adaptadas a hábitats concretos. Un deles é o rato do campo (Apodemus sylvaticus) que sustitúe ao rato doméstico nas áreas máis naturais, nos campos cultivados, nos prados, e nas fragas, ao contrario que o seu parente o Mus domesticus, non parece ter unha dependencia tan directa do home como este.

Nesta ocasión amósovos un exemplar atopado onte mesmo no límite occidental do concello de Ourense, unha área relativamente alonxada da cidade, rústica e con numerosas terras de cultivo, o rato en cuestión, morto desgraciadamente, perece que foi depredado por algún gato doméstico da zona, pese atodo a identificación parece clara.

O rato do campo amosa un tamaño maior que o doméstico, a librea é parda nas costas e branca no ventre, cunha clara línea na que a pelaxe troca de color. As extremidades son longas, ao igual que as orellas e o fuciño, polo que en xeral amosa un aspecto máis estilizado que o roedor das nosas casas, adaptado polo tanto a un medio máis duro, e cheo de obstáculos.

Frecuentemente os ratos do campo enterran as sementes e froitos secos dos que se alimentan, creando despensas, esta costume fai da especie unha eficaz ferramenta de dispersión natural de diferentes especies vexetais, xa que non sempre consume todo o que garda.

A becha da igrexa de Serantes en Leiro.

2011-07-27T11:17:00.005+02:00

Imos adentrarnos neste post no mundo das lendas e do misterio, remontándonos para elo uns séculos atrás.

Houbo un tempo nesta nosa terra galega, na que os seus habitantes crían e se atopaban co misterio case a diario, un tempo de seres lendarios e de heroes e deuses variados, tempos difíciles e confusos, escuros inclusos dos que a día de hoxe pouco sabemos.

Un dos habitantes do mundo antergo galego era a coca, coquetriz ou becha. este ser respondía á descripción do que na actualidade coñeceriamos como un dragón. Segundo a tradición popular este ser, voador e anfibio, habitaría augas mariñas, podendo remontar os ríos cara as vilas interiores á procura do seu tributo, materializado na captación de doncelas dos núcleos de poboación.

A tradición obedece a unha crenza anterior e pagá de adoración a unha divinidade reptiliá e feminina anterior á chegada do cristianismo que se prolongou no tempo en forma de lenda ata a chegada da idade media. Na idade media a crenza na coca xeneralizouse e materializouse nunha serie de ritos que se festexaban o día do Corpus en numerosas vilas galegas, tendo coma acto principal a saída nunha especie de procesión por parte dos gremios de artesáns da vila con cocas ou coquetrices de manufactura humana.

Este tipo de festexos foron perseguidos e aniquilados polas clases poderosas (Carlos III chegou a prohibilas) debido á forte presión eclesiástica, que vía neste tipo de celebracións un culto herético. Coa implantación definitiva do cristianismo coma relixión cristianizouse a festividade da coca coa implantación do día do Corpus Cristi. A victoria do cristianismo sobre a coca ou coquetriz materializouse na vistoria dun santo sobre o noso dragón (San Xusto) que aparece no olimpo cristián como o eliminador de dragóns, perdéndose así a maior parte dos festexos (queda únicamente a coca de Betanzos). A´similando así a victoria masculina sobre a divinidade feminina.

A coca era coñecida con ese nome en Verín, co nome de coquetriz na capital da provincia (Ourense) e co nome de Bicha ou Becha no Ribeiro. Durante o século IX a festividade da coca era xeneralizada na maior parte das vilas, sendo derradeiras das que se ten costancia na provincia de Ourense anteriores ao século XVI.

A coca ou coquetriz era descrita como un réptil cuadrúpedo con fortes gadoupas, ás de morcego e aspecto serpentiforme. Hoxe en día non existe ningún recordo do réptil anfibio voador que remontaba os ríos dende o mar, quizáis son os encoros as barreiras infranqueables que lle impiden chegar.

Deixovos unha imaxe en pedra do lendario animal, quizáis mito, quizáis recordo doutros tempos no que a natureza era máxica, sensíble e trascendente, da igrexia de San Tomé de Serantes, situada no concello de Leiro, xoia indiscutible do románico ourensán.

Gardafontes verde no río Barbantiño.

2011-07-26T19:50:00.003+02:00

Moitas veces temos falado da riqueza herpetolóxica da capital de Ourense, sen embargo esta riqueza non só atinxe ao concello de Ourense, senón que tamén é un feito común á toda a bisbarra, ou mellor dito á depresión Ourensá e os montes que a circundan, que lle confiren unha climatoloxía fortemente influenzada polo mediterráneo.

Un dos lugares herpetolóxicamente máis interesantes son os diversos cursos fluviais que desembocan no pai Miño cando discorre pola depresión, moitos deles fortemente alterados e contaminados, existen pola contra outros que amosan un estado de conservación moi aceptabel. Entre eles atopamos ao río Barbantiño, que no seu treito final actúa coma límite municipal entre os concellos de Punxín e Ourense.

Este río, cunha cobertura vexetal de ribeira en bó estado e cun marco agrícola e rural na contorna, amosa unha riqueza salientable no que a hérpetos se refire.

Entre as especies presentes atopamos ao gardafontes verde (Triturus marmoratus) o maior dos gardafontes que podemos topar na Galiza, e quizáis tamén un dos anfibios máis chamativos da nosa fauna.

Desta volta amósovos uns cantos exemplares atopados a principios do presente mes a carón do río Barbantiño.

Águia real, a capturadora das ánimas da Igrexa de Santiago de Ribadavia.

2011-07-22T12:57:00.006+02:00

Como sabedes o próximo luns día 25 de xullo de 2011 festéxase en Galiza o día do patrón, Santiago, con tal fin amósovos outra mostra iconográfica dunha igrexa adicada a este apóstolo, neste caso a Igrexa de Santiago de Ribadavia, templo románico do século XII, moi rico no que á simboloxía zoomórfica se refire.

Desta volta analizaremos un dos numerosos capiteis cos que conta este templo románico, e que chama poderosamente a atención fronte ao resto. Os canecillos das igrexas románicas veñen a simbolizar, como dixemos anteriormente, os pecados e perigos que perseguen aos cristiáns, e que aparecen amparados e protexidos polo tellado da igrexa, símbolo en sí mesmo do poder do novo Deus.

Nun dos nomeados capiteis apreciamos unha curiosa estampa, que plasma en pedra inmortal o momento mesmo no que unha águia real captura a presa, neste caso un coello. Esta escea ven a simbolizar como o diaño mesmo capura as ánimas dos cristiáns para levalas ao inferno.

Ao longo da historia da humanidade a representación das grandes aves rapaces foi frecuentemente usada para representar tanto ao mal, como ao ben ou ao poder das clases poderosas, signo da admiración e temor a partes iguais que as águias reais provocan na poboación, aínda hoxe en día.

Froito desta dobre moral topamos hoxe en día como consecuencia a crítica situación na que se atopa a poboación nidificante galega de águia real ou aigue (Aquila chrysaetos), que por unha banda aparece fortemente perseguida tanto directa coma inderectamente por diversas causas, feito común a todos os depredadores que se atopan na cúspide da cadea alimentaria.

Lonxe quedan os tempos nos que a águia era un símbolo sacro, prácticamente intocable, e cercanos nos que a súa imaxe foi vilmente utilizada coma símbolo da franquicia do horror de gobernos autoritarios.

As curuxas da igrexa de Santiago de Allariz.

2011-07-21T11:13:00.005+02:00

Moitas veces, a través das páxinas deste blogue, témonos achegado á curuxa e ouotras especies de aves rapaces nocturnas, afondando no alto coñecimento popular do que gozan este grupo de aves no noso agro, e tamén a ánima adversión que provocan nos seus habitantes como portadoras de mal agoiro, anunciadoras da morte e doutras desgracias. Este alto coñecimento popular das rapaces nocturnas, ou estrixiformes, trouxo consigo un gran número de nomes vernáculos para designar ás diferentes especies, e tamén un bon número de topónimos, que fan referencia á presenza das mesmas.

Sen embargo a mala sona dos mouchos, bufos, avelaionas e curuxas non sempre foi tal. Na antigüidade as apaces nocturnas foron incluso adoradas como símbolos vivo dos deuses na terra, así, o moucho era o símbolo da deusa Atenea do Olimpo grego, feito que se ve reflectido no propio nome científico do moucho, Athene noctua. Os bufos eras portadores de bos presaxios para certas crenzas paganas centroeuropeas, e, ao parecer, tamén para os habitantes dos castros galegos.

Coa chegada do cristianismo os símbolos pagáns das relixións anteriores, foron en gran parte demonizadas, e aquelo que antes era símbolo do divino e trascendente, agora o era do satánico e infernal.

O arte románico é quizáis o máis simbólico neste senso, sobre todo no que á iconografía zoomórfica se refire, quizáis apoiado polo feito de atoparse nun período histórico convulso, con fortes enfrentamentos entre o cristianismo e o islamismo do Sur da Península, e o cristianismo e os retazos das relixións pagás anteriores que aínda calaban fondo nos habitantes pouco ilustrados dunha Galicia rural.

A falla de letras dos habitantes galegos é tamén a causa da forte simboloxía cristiá da época, o cristianismo, cunha liturxia en latín, debía dirixirse a un pobo analfabeto, polo que as imaxes serían máis útiles que as letras. Os canecillos a carón dos tellados das igrexias, e as partes esquerdas das entradas serían o símbolo do pecado, da tentación, e a parte dereita, simbolizaría a salvación e a redención.

Desta volta amósovos un pequeno exemplo localizado na igrexia románica de Santiago de Allariz, construída entre os séculos XII e XII, nela apreciamos, en dúas das súas portadas, sendas aves rapaces nocturnas, que semellan ser curuxas.

Estas curuxas aparecen na metade esquerda da portada, algo que como xa conmentamos con anterioridade simboliza algo negativo. No románico galego é moi frecuente representar aves susurrando pecados aos ouvidos dos fieis. Esta simboloxía reiterada na maior parte das igrexas da época, soe verse representada por butres, águias e curuxas, antigos representantes dos deuses, que agora xogan o papel de mensaxeiros do diaño.

Estrelliña dos piñeiros: o pequeno habitante da serra.

2011-07-20T12:01:00.005+02:00

A estreliña dos piñeiros (Regulus regulus) é un dos máis pequenos paxaros que voan no continente europeo, competindo por tal título co seu cercano parente, a estreliña riscada (Regulus ignicapillus) e coa carriza (Troglodytes troglodytes).

Até hai tan só unhas décadas moi poucos puntos da xeografía galaica contaban coa presenza desta curiosa especie, sen embargo o aumento da superficie forestal repoboada con piñeiros silvestres (Pinus sylvestris) fixo que pouco a pouco a súa presenza se afianzase, criando hoxe en día en numerosas serrras da Galiza.

Na nosa provincia a especie está presente nas serras limítrofes coas proivincias de Zamora, Pontevedra e Lugo, así como coas fronteirizas con Portugal (Serra do Xurés), onde se confirmou a cría por primeira vez na nosa provincia. Ademáis na actualidade sabemos a súa presenza consolidada nas serras que compoñen o mazizo central e as súas estribacións.

Durante o inverno, a estreliña dos piñeiros realiza movimentos nómadas e irruptivos, polo que pode aparecer noutros puntos, normalmente asociado a bandos mixtos de páridos e estreliñas.

Habitualmente, durante a época de nidificación, a especie aparece fortemente asociada ás plantacións de piñeiro silvestre de media e alta montaña, por riba dos 800 m, aínda que ocasionalmente pode atoparse criando a altitudes inferiores.

Cuco na serra de San Mamede.

2011-07-15T12:13:00.004+02:00

Dicía a miúdo a miña avoa materna, asturiana de nacimento e galega de adopción, un refrán curioso que facía referencia á unha especie de ave, moi popular tanto polo seu reclamo como, sobre todo polo seu comportamento reproductivo, o cuco (Cuculus canorus).

Dicía a miña avoa: "soy de la opinión del cuco, paxarín que nunca anida, pon en huevu en nido ajeno y otru paxaro lu cría".

O cuco é unha ave migradora que pasa o inverno en África para chegar na primavera a críar no continente europeo. Unha vez chega os cucos macho enchen os nosos campos e montes co seu reclamo, o coñecido Cuu.Cuu. Unha das características máis peculiares desta especié a o seu comportamento reproductivo, xa que se trata dunha ave parásita.

Cando chega o momento de por os ovos, a femia pescuda niños doutras especies onde por os ovos para que sexan esas especies as que críen os seus polos. As femias de cuco son capaces de por ovos que imitan case á perfección o deseño cromático dos ovos da especie parasitada. Cando o polo de cuco nace, aínda sen prumas, pode tirar do niño aos ovos e polos xa nados da especie parasitada. aínda que en ocaións pode convivir cos seus irmás adoptivos, que de todos os xeitos estarán en condicións desfavorables perante ao irmán adptivo. Normalmente de maior tamaño que eles e con maiores requerimentos alimenticios.

Os cucos adultos aliméntanse sobre todo de eirugas, este feito pon de manifesto a importancia desta especie para o control de pragas como a da procesionaria do piñeiro.

As imaxes amosan un cuco macho fotografado no mes de xuño na Serra de San Mamede.

Águia caudal en Vilar de Santos.

2011-07-05T12:47:00.003+02:00

Parece que as terras limiás estanse postulando como un dos lugares máis adecuados para a observación de aves rapaces dentro do contexto xeográfico galego, proba delo é a presencia da maior parte das especies observables na nosa comunidade dentro desta bisbarra ourensá.

A progresiva recuperación das poboacións de certas especies de aves rapaces tamén esta axundando a xeneralizoción das observacións tanto dentro como fora da bisbarra da Limia.

A finais do mes de xuño topeime con este exemplar de águia caudal (Hieraaetus pennatus) en terreos do concello limiao de Vilar de Santos. A águia caudal, rapaz forestal, presenta unha fase crara, que é a que aparece nas imaxes, e outra escura, existindo ademáis unha fase intermedia con características cromáticas entre ambas.

Ave escasa no pasado recente, as poboacións desta ave rapaz de mediano tamaño, recuperáronse espectacularmente no contexto ourensán, sendo frecuente a súa observación na maior parte do territorio da nosa provincia.

O sapoconcho común: animal lendario en perigo de extinción.

2011-06-13T17:56:00.005+02:00

Conta o lendario galaico que os sapoconchos (tartarugas de auga doce e polo tanto réptiles), non son máis que sapos moi vellos aos que se lles endureceu tanto a pel debido á idade, que está se transformou na cuncha que tanto os caracteriza.

Curiosa crenza que dota a este animal dun duro fogar, feito en realidade de materia ósea, que non parece ser o suficientemente duro e polo tanto efecaz, para afastar esta senlleira especie da grave situación que as súas poboacións están a atravesar na nosa terra.

Noutros tempos abondoso e presente en gran parte das cuncas da Galiza, apenas quedan hoxe pequenas pinceladas da antiga distribución.

Na nosa provincia o sapoconcho común (Emys orbicularis) estivo presente na maior parte das cuncas fluviais como a dos ríos Limia, Miño-Sil e Támega. A anterga distribución queda hoxe en día restrinxida a certos puntos concretos dos ríos Avia, Arnoia, Támega e Sil, sen acadar siquera un 10% da distribución orixinal da especie.

O delicado estado de conservación da especie na Galiza, obrigou ás autoridades competentes a inclui-lo sapoconcho común no catálogo galego de especies ameazadas coa categoría de EN PERIGO DE EXTINCIÓN, o que lle confire a máxima protección que se lle pode outorgar a unha especie na nosa comunidade autónoma. Lonxe de ser un galardón, esta calificación pon de manifesto as numerosas ameazas ás que algunhas das nosas especies están sometidas.

As causas da actual situación do sapoconcho común na provincia son variadas. A progresiva degradación do seu hábitat, coa construcción de numerosas infraestructuras hidroeléctricas, encoros, debeu supor a primeira ameaza á que se enfrontaron as nosas tartarugas de auga doce, xa que os encoron asulagaron as áreas máis axeitadas para a reproducción da especie e provocou o aillamento de numerosas poboacións, impedindo así o saudable e recomendable intercambio xenético das diferentes poboacións. Máis ou menos por ese tempo entra en xogo a pillaxe de exemplares con destino ao mercado de mascotas nos fogares, que supuxo así mesmo a exquilma de numerosas poboacións, sobre todo aquelas máis próximas aos núcleos de poboación. O progreso trouxo consigo, asemade, a urbanización de numerosas zonas húmidas habitadas pola especie, e tamén a progresiva contaminacións das augas. Por último sinalar a introducción de especies exóticas, como tartarugas de especies alóctonas, visóns e certas especies de peixes que deron o golpe final á especie nos derradeiros tempos.

Como vedes, foron e son moitos os problemas aos que a especie se ven enfrontando, e que fan que a súa supervivencia se vexa cada día máis ameazada, sin que esa mesma administración que protexeu á especie, pareza interesada o máis mínimo na perdura a medio e longo prazo das derradeiras poboacións da especie en Ourense. Lonxe de mellorar a situación, somos testemuñas da planificación de novas megaestructuras que ameazan novamente ás derradeiras poboacións desta especie.

O futuro da pega.

2011-06-11T12:09:00.004+02:00

Mirando paseniño ao noso redor podemos, en ocasións, ser testemuñas de momentos fantásticos, únicos e cheos de beleza. Vivimos nun mundo tan absolutamente cheo de beleza, que a súa abundancia cega en ocasións o senso dalgúns, impedíndolle apreciar o valor do noso entorno e a súa fraxilidade, antepondo entón os intereses persoais aos comúns. Antepondo entón o interese dunha soa especie perante aos millóns de especies restantes que habitan, con pleno dereito, esta nosa terra.

Camiñar un intre, atento a cada movimento, fainos atopar o momento mesmo da emancipación dun polo de pega (Pica pica), quizáis un dos momentos máis difíciles na vida dun paxaro, cando un día abandona a calor e a seguridade do niño, para aventurarse nun mundo cheo de perigos, sin saber apenas voar.

A pega, tan popular como descoñecida, provoca filias e fobias a partes iguais entre a poboación galega. En regresión en certos puntos do noso territorio, parece que son as poboacións urbanas as que presentan un mellor estado de saúde, formando durmideiros en ocasións numerosos, que parecen molestar a aqueles que xa se esqueceron do significado da palabra convivir.

A sabia memoria dos antergos deixou o seu coñecimento sobre a pega plasmado en multitude de topónimos sementados pola nosa provincia, como As Pegas, no concello limiao de Sandiás, ou os Campos da Pega ou a Corga da Pega no concello de Oimbra (no Val do Támega).

Que futuro lle agardará a este polo de pega ourensán?

Do escáncer ao escouparón: Da Limia ao Val do Támega

2011-06-08T19:15:00.004+02:00

Durante as xa mencionadas xornadas formativas do programa SARE, os asistentes acudiron prestos, despois da calurosa estancia na Depresión Ourensá, á bisbarra da Limia onde se atoparon durante o transecto nocturno polas Areeiras da Limia de Sandiás con este curioso réptil, o escáncer tridáctilo (Chalcides striatus), nada facía presaxiar que ao día seguinte se repetiría ata en tres ocasións máis a visión desta especie, desta volta no concello de Monterrei.

A voltas co tema dos nomes vernáculos, como xa sabedes os siareir@s deste blogue, achegarémonos ao complexo vernacular dos réptiles integrantes dos xéneros Anguis, Chalcides e Blanus.

Xeralmente as especies galegas pertencentes aos devanditos xéneros reciben un nome común que pode ser segundo a zona escárcer, cancer, esgonzo, escouparón, escoupolo, escouparín ou viverón, sen que popularmente se fagan distincións entre as diferentes especies.

No caso da da bisbarra da Limia o nome máis extendido é escáncer ou cáncer, como xa comentamos noutras ocasións, vernáculo ámplamente extendido non só por terras ourensás, senón tamén por outras provincias da Galiza.

Chegados ao Val do Támega (bisbarra de Monterrei) o vernáculo máis extendido parece ser escouparón, seguido de escóupolo e viverón (que pode ser exclusivo para Blanus). Os primeiros coinciden sensiblemente co vernáculo recollido na bisbarra da Baixa Limia, escouparín, que coincide asemade cun topónimo homónimo (Escouparín) rexistrado no concello de Muiños a carón do encoro das Cunchas.

Lagartixa cinsenta no Pereiro de Aguiar.

2011-06-07T20:23:00.003+02:00

Este exemplar de lagartixa cinsenta (Psammodromus hispanicus) foi atopado, non sin esforzo, durante o transcurso das Xornadas Formativas do programa SARE o pasado día 28 de maio de 2011, en terreos pertencentes ao concello do Pereiro de Aguiar.

A lagartixa cinsenta é un lacerto termófilo (gústalle a calor) cuia distribución galega se restrinxe exclusivamente á provincia de Ourense. Dentro desta, a especie está presente na Depresión Ourensá, en puntos das Terras de Celanova, no Val do Támega e en Valdeorras. Sendo o Val do Támega (bisbarra de Monterrei) a zona que parece posúir poboacións máis numerosas e mellor distribuídas.

A súa alta capacidade de dispersión parece estarse vendo faborecida en certos puntos pola deforestación provocada polos incendios forestais e o mentemento de certas infraestruccuras eléctricas, como as liñas de alta tensión, que levan consigo contínuos desbroces da vexetación que parece estar servindo de vía de expansión para que a especie acade novos territorios. datos aos que temos que unir o aquecimento xeneralizado do planeta debido ao tristemente famoso "Cambio climático".

A real forza da palabra...

2011-05-31T12:19:00.003+02:00

A aigue ou águia real (Aquila chrysaetos), pasa por ser unha das máis belas aves rapaces das que voan polos ceos galegos, aínda nunha situación delicada no tocante á súa supervivencia a curto, medio e longo prazo.

Xa en máis dunha ocasión sinalamo-la distribución pretérita da especie na nosa provincia, lonxe parecen ficar xa os tempos nos que as nosas águias reais voaban pola Ribeira Sacra, a serra do Suído, o macizo Central Ourensán ou a serra do Xurés. Hoxe en día apenas unha decena de parellas, no mellor dos casos, fan os seus niños en puntos concretos das serras do Macizo Central e fronteirizas con Castela, niños cuia localización se mantén baixo segredo para garantiza-la supervivencia das derradeiras parellas nidificantes.

Así e todo, a águia real ou aigue, como é coñecida en gran parte da súa área actual de nidificación na provincia de Ourense, está sendo obxeto dun programa de reintroducción no Parque Natural Baixa Limia-Serra do Xurés, non exento de polémica, que non imos entrar a valorar neste momento.

A imaxe das grandes aves rapaces, águias principalmente, foi utilizada frecuentemente ao longo da historia do noso país como un símbolo do poder, asociado nos derradeiros tempos principalmente a un poder institucional, ben sexa eclesiástico, monárquico, militar ou gubernamental.

Proba desta simbololoxía a atopamos nos púlpitos da catedral de Ourense. Situados a ambos lados do altar maior da catedral observamos, perante á "palabra de Deus", duas tallas que nos mostran cadansúa águia real colocadas mirando aos fieis, aínda que ca mirada aparentemente diririxida cara aos ceos. Estas tallas parecen simbolizar neste caso ao poder das palabras lidas dende aos púlpitos durante as lecturas e os sermóns.

Coa mirada perdida parece que esta parella de águias non corre o risco das verdadesiras aves que inspiraron ao autos das tallas, perseguidas polo home, directamente, con velenos, eólicos e liñas de alta tensión que danan irremediablemente o seu hábitat. Perseguidas polos tiros dos cazadores, e perseguidas tamén polo expolio dos niños con destino á cetrería.

Agardo algún día podervos contar, neste mesmo blog, que as áigues, as nosas benqueridas águias reais, voltaron de novo aos seus territorios perdidos. AMEN!

Conmemora con nós o día do Medio Ambiente

2011-05-25T17:15:00.001+02:00

A Ladra, un habitante da Capital Herpetolóxica da Galiza.

2011-05-24T14:22:00.003+02:00

Ladra ou lasca son os únicos nomes vernáculos recollidos na fala galega viva para referirse ao réptil coñecido polos científicos co nome de Tarentola mauritanica, estes vernaculos foron recollidos no Val do Támega, pero coidamos que son os máis válidos para referirse á especie en galego, e así recuperar un nome autóctono para a especie.

Ata non fai moitos anos a ladra era un réptil prácticamente descoñecido na capital da provincia, non foi ata os anos 90 do pasado século cando se produciron os primeiros rexistros na cidade, concretamente ao Norte da capital herpetolóxica. Co paso dos anos a especie foi afianzando a súa presenza na zona, expandíndose pola práctica totalidade dos barrios urbáns situados ao Norte do río Miño.

Moitos eramos os que agardabamos prestos a expansión da especie cara o Sur, xa que o río Miño, parecía estar exercendo un efecto barreira sobre a expansión da especie cara núcleo máis urbán de Ourense. Non foi ata o ano pasado cando se produxeron os primeiros rexistros da especie nos distritos os barrios do Centro e As Lagoas.

Despois de máis de 20 anos de asentamento nos barrios de A Chavasqueira, Peliquín, A Ponte e O Vinteún, as ladras cruzaron o río Miño por algunha das numerosas pontes que o atravesan ao seu paso pola cidade. Concretamente, tendo en conta a localización dos novos rexistros, todo parece indicar que as vías de dispersión utilizadas polas ladras foron o Viaducto do ferrocarril, A Ponte Nova e a pasarela de acceso ao Centro Comercial Pontevella.

Estes novos rexistros, xa con indicios de reproducción abre a porta á expansión da especie cara novos territorios hacia o Sur, xa que apenas existen barreiras xeográficas ou arquitectónicas que poidan limitar o avance destas novas poboacións.

Onte mesmo, 23 de maio de 2011, puiden fotografar este exemplar, posiblemente subadulto, no barrio das Lagoas, imaxe que proba xa o nacemento de exemplares na pasada tempada de cría da especie na zona.

Butres no Ribeiro.

2011-05-23T15:59:00.005+02:00

Lonxe parecen estar xa os días nos que ver un butre na Galiza era case unha utopía, parece ser que as observacións desta especie anse facendo cada día máis frecuentes.

O butre común (Gyps fulvus) foi en tempos unha especie nidificante en Ourense, até o século XIX, a especie estaba presente cando menos na Ribeira Sacra, no Macizo Central Ourensán, e nas serras limítrofes con León, Zamora e Portugal.

Extinto con posterioridade, quizáis debido á unión de varios factores, como os cambios no agrorecta por parte do home, etc, non foi até finais do século XX cando o aumento das poboacións ibéricas supuxo un paulatino aumento das observacións na Galiza.

Na actualidade, aínda que non se confirmou a cría, despois de cada primaveira, os butres acoden aos montes galegos, hoxe moito menos poboados, na procura da comida que lles falta noutros puntos da Península. As serras limítrofes con Castela-León parecen ser as máis propicias para a observación da especie.

Proba desta expansión son estas imaxes, non moi boas, obtidas o pasado día 21 de maio de 2011 no Monte do San Trocado, pertencente ao concello de San Amaro, situado en plena bisbarra do Ribeiro. A observación foi de seis exemplares de butre común, que cicleando sobre o monte liscaron en dirección NE sobre a cunca do río Miño en aparente dirección á cidade de Ourense.

A vaca caldelá

2011-05-16T12:23:00.004+02:00

Xa fai un certo tempo que non falamos dalgunha das razas autóctonas típicas da nosa provincia. Hoxe tocará a vaca caldelá, raza vacuna propia das Terras de Caldelas.

A raza caldelá é a raza vacuna propia das Terras de Caldelas, adaptada as condicións duras dun terreo agreste e climatolóxicamente adverso, é un ha raza nada principalmente para a producción de carne.

Con pouco máis de 1000 cabezas na actualidade, trátase dunha das razas autóctonas en maior perigo de extinción, obxeto de plans de recuperación por parte da administración e de particulares, apoiados na subención de explotacións gandeiras desta raza perante a razas foráneas.

O progresivo abandono do rural, a introducción de razas máis productivas e a mecanización das tarefas agrícolas supuxeron a estocada definitiva ás razas que durante milenios alimentaron aos galegos.

Pertencente ao tronco das pardas ibéricas, esta e outras razas da Península, naceron ao parecer da domesticación da subespecie ibérica endémica de uro (Bos primigenius ibericus) e do cruce destas con outras razas orixinarias da franxa atlántica europea, de orixe céltico.

Esta e outras razas do noroeste son o legado vivo da cultura castrexa, e naceron tras os muros dos castros, ao abrigo dunha cultura moitas veces descoñecida e esquecida.

A raza caldelá caracterízase pola súa extrema docilidade, parda ao nacer, vai adquirindo co paso dos anos, a capa negra, signo de identidade da raza, en tempos esta vaca chegou a estar presente a un e outro lado do río Sil, fora dos límites da bisbarra de caldelas. hoxe en día existen exemplares desta raza en outros puntos da Galiza, ao abrigo dos plans de recuperación postos en marcha para evita-la extinción definitiva da raza.

A incineración de resíduos non é a solución.

2011-05-13T19:28:00.005+02:00

A voltas coa ubicación definitiva do proxecto para a SOGAMA do Sur da Galiza, parece que ninguén quere dar unha resposta definitiva sobre cal será o fin desta nova ameaza para o medio ambiente galego.

Entrados xa de cheo no século XXI, pensar que a incineración de resíduos é unha opción é un discurso que carece de peso científico. Unha sociedade abanzada debe por a deisposición dos cidadáns os mecanismos necesarios para a reciclaxe dos resíduos que produce. Xa que o proxecto da incineradora o único que logrará é a especulación coa fin e transposte do lixo producido polos asentamentos humanos. Pensar que a incineradora producirá postos de traballo é un discurso demagóxico que carece de fundamento, xa que é a recicaxe, que da unha segunda oportunidade aos nosos resíduos, un mecanismo moito máis eficaz laboralmente, e que dotará ao pobo dun tecido laboral ecolóxico e moderno.

Pensade, benqueri@s siareir@s, na emisión de gases nocivos dunha pranta incineradora, pensade, tan só por un intre nos custes de transporte, pensade na xestión de que entre un 20 e un 30 % do peso incinerado se transforma en cinsas, tóxicas asemade, e de dificil tratamento. A onde irán a parar esas cinsas?

A xestión dos resíduos non debe ser unha hipoteca do noso futuro, senón unha inversión que afonde no progreso da nosa sociedade.

Para os limiaos, coa experiencia da vidrieira ás costas e a nosa costa, debemos aprender dos erros pasados, e evitar que se especule novamente co futuro, imperfecto da nosa bisbarra.

Greenpeace chega a Ourense para loitar contra a incineradora.

2011-05-09T14:11:00.004+02:00

Activistas da asociación ecoloxista Greenpeace atópanse hoxe na rúa do Paseo da cidade de Ourense, para informar á cidadanía das consecuencias perxudiciais e problemática da incineración de resíduos.

A presencia dos activistas de Greenpeace obedece a unha campaña a nivel nacional posta en marcha pola asociación que terá presencia naquelas provincias nas que estexa proxectada a instalación dalgunha pranta incineradora de resíduos. Como xa sabedes planea sobre a nosa provincia a intalación dunha nova SOGAMA para o Sur da galicia, sendo a bisbarra da Limia un dos lugares máis nomeados para a súa situación.

Neste periodo de campaña electoral, os partidos políticos implicados calaron a mantenta a situación definitiva do proxecto, xa que é unha decisión que pode acarrear unha considerable merma na recadación de votos de cara aos próximos comicios municipais.

A campaña de Grenpeace que chega hoxe a Ourense, trata de sevir de medida de presión para que os partidos políticos implicados se pronuncien públicamente sobre este tipo de proxectos antes dos citados comicios electorais, para que os votantes teñan toda a información precisa á hora de decidi-lo seu voto.

Dende fauna Vertebrada de Ourense, rexeitamos a incineración de resíduos como solución ao lixo xerado polos núcleos de poboación humanos. Incidimos na reciclaxe e na educación ambiental como solución a un problema co que a maior parte da sociedade ourensá non está disposta a aturar.

Como limiao négome públicamente a que sigan transformando a bisbarra na que nacín no cortello da Galiza, e abogo pola rexeneración ambiental íntegra da Limia e da lagoa de Antela.

Ganso doméstico e familia.

2011-05-06T18:45:00.004+02:00

Ocasionalmente pode ocorrer que algunha das aves ornamentais dos nosos parques e xardíns podan chear a criar con éxito. Ese é o caso dos gansos habitantes no Ragato dos Muíños (tamén coñecido coma Barbañica), ao seu paso polo barrio de A Valenzá (pertencente ao concello de Barbadás).

Os gansos domésticos ou ocas descenden do ganso salvaxe ou bravo (Anser anser), unha especie silvestre de presenza invernante irregular e en excaso número na provincia de Ourense. En tempos de Antela a especie debeu ser máis frecuente na bisbarra da Límia, chegando incluso a críar nela, xa que polo que se dí o ganso bravo mantivo na desaparecida lagoa Antela, o seu derradeiro punto de reproducción na Península Ibérica.

Nas imaxes, optidas no pasado mes de abril, apreciaredes duas parellas acompañadas de sendos polos. Evocadora imaxe sin dúbida, que nos pode facer reflexionar sobre a conservación e o estado do medio natural ourensán, sabida a triste historia dos antepasados salvaxes do ganso doméstico na provincia de Ourense.

Cobra d´auga de colar en Vilar de Santos.

2011-05-03T13:42:00.003+02:00

Como xa vos comentei onte, pronto moi pronto, teremos a oportunidade de profuncizar no coñecimento da herpetofauna ourensá, a través das xornadas formativas do proxecto SARE.

Mentras non comezan agasállovos con este xuvenil de cobra d´auga de colar (Natrix natrix) atopado tristemente atropelado nunha das numerosas pistas que a concentración parcelaria trouxo consigo na bisbarra da Limia. A apertura e posterior asfaltado destas pistas facilitou o acceso do tráfico rodado a zonas de alta sensibilidade ambiental, supondo unha masacre para as diferentes especies de hérpetos. Xa que perecen atropeladas frecuentemente.

O nome de cobra d´auga de colar venlle dado polo curioso colar de cor craro que posúen no pescozo os exemplares xuveniles, xa que as poboacións ibéricas desta especie perden este característico colar ao chegaren á idade adulta. Ainda que ocasionalmente poden aparecer exemplares adultos con trazas do colar, mantendo caracteres xuveniles chegada a madurez.

O exemplar que aquí vos presento foi atopado o pasado día 21 de abril de 2011 en terreos do concello limiao de Vilar de Santos.

Xornadas Formativas do proxecto SARE en Ourense

2011-05-02T11:02:00.005+02:00

Xornadas formativas para o coñecimento e seguimento dos anfibios e réptiles de Ourense.

Fai un tempo que acuñamos o termo de “Capital Herpetolóxica da Galiza” para referirnos á cidade de Ourense, debedes saber que hérpetos é o termo xeneralista para referirse aos anfibios e réptiles, e é por iso polo que afirmamos o anteriormente dito, xa que a cidade de Ourense é a capital galega que conta cun maior número de especies de anfibios e réptiles.

Co gallo de afondar no coñecimento do grao de conservación e tendencia poboacional das especies de hérpetos presentes en España, a Asociación Herpetológica Española (AHE) puxo en marcha un programa de seguimento a medio e longo prazo das poboacións de anfibios e réptiles denominado SARE (Red de seguimiento de Anfibios y Reptiles).

Baixo unha sinxela metodoloxía ti tamén podes colaborar para afondar no coñecimento das moitas veces incomprendidas e perseguidas especies de anfibios e réptiles, apuntándote coma voluntario neste proxecto.

Para que todos coñezamos o funcionamento do proxecto e a metodoloxía a aplicar no mesmo a AHE (Asociación Herpetológica Española) organizará en Ourense, ca colaboura da Aula da Natureza do Río Miño do concello de Ourense, unhas xornadas formativas sobre o programa SARE, que terán lugar a fin de semana dos días 28 e 29 de maio de 2011.

Durante as xornadas asistiremos a unha introducción teórica na Aula da Natureza do río Miño de Oira, despois da cal terán lugar dous transectos diurnos, antes e despois de xantar, a través de terreos do concello de Ourense, no que nos achegaremos á significativa riqueza herpetolóxica da capital da provincia, e practicaremos a identificación das diferentes especies que vaiamos atopando, así como a metodoloxía aprendida durante a parte teórica da xornada.

O primeiro transecto terá lugar a través da cunca do río Loña e os Montes do Cuco e O Perdigón, lugares especialmente favorables para a observación e detección das especies obxeto destas Xornadas Formativas.

Despois de Xantar audiremos aos barrios de O Vinteún e Valdorregueiro, onde trataremos de pescudar algunhas especies de anfibios e réptiles habitantes do entorno urbano e periurbano da cidade de Ourense.

Chegada a noite acudiremos á bisbarra da Limia para pernoctar e facer un percorrido nocturno para achegarnos ás especies de anfibios con actividade nocturna, pernoctando no Albergue Municipal do Concello de Vilar de Santos.

Ao día seguinte acudiremos pola mañá ao Val do Támega (bisbarra de Monterrei) para tratar de pescudar algunhas das especies de réptiles máis peculiares a Galiza (coma o escouparón cego (Blanus cinereus)), rematando a xornada ao mediodía despois de xantar.

Evidentemente eu asistirei, e agardo que vós tamén, para apuntarvos ben podedes chamar ao teléfono da Aula da Natureza do Río Miño 988 51 07 81 ou ben enviando un correo ao seguinte enderezo electrónico: sare-galicia@herpetologica.org , apurádevos xa que as prazas son limitadas.

Gralla cereixeira na Limia.

2011-05-01T20:55:00.003+02:00

A gralla cereixeira (Corvus monedula), tamén coñecida coma corvo cereixeiro, é un córvido de distribución escasa na provincia de Ourense, aínda que pode chegar a ser localmente frecuente, pola súa tendencia colonial e ao gregarismo. Así, nas zonas ourensás habitadas pola especie, pode dar a impresión de ser un ave abundante.

Pero a súa distribución xerál está bastante restrinxida, no caso da nosa provincia, a gralla ceireixeira está presente nas grandes depresións fluviais. Así podemos atopar a este curioso córvido nas bisbarras de Monterrei (Val do Támega), A Limia, A Depresión Ourensá e Valdeorras.

No tocante á bisbarra da Limia, a especie asentouse nas derradeiras dúas décadas, sen que se saiban, de momento, a orixe dos exemplares desta incipente colonia. Asentada nun principio na vila cabeceira da comarca, Xinzo de Limia, o número de exemplares foi medrando exponencialmente, a pesar da certa presión cinexética e da persecución por parte da administración, materializada na destrucción sistemática dos durmideiros da especie situados na Vila. a pesar de todo a especie está xa presente alomenos nos concellos limiaos de Xinzo de Limia, Sandiás, Vilar de Santos e na parte limiá de Xunqueira de Ambía.

As imaxes, optidas en terreos da bisbarra da Limia, na compaña de Diego Rodríguez Viéites e a súa moza o pasado día 23 de abril de 2011, amosan un exemplar desta singular especie pousado nun poste da luz en terreos da tristemente desaparecida Lagoa de Antela.

Lagarto d´auga nas areeiras da Limia.

2011-04-30T14:40:00.003+02:00

Son de sobra coñecidas as virtudes ornitolóxicas do espazo natural das Areeiras da Limia, por todos aqueles de vós que sodes asíduos lectores deste blogue. Sen embargo non son sómentes as aves, a pesar de que elas foron as causantes la feliz declaración da ZEPA da Limia, os únicos habitantes do lugar. Hot spot da biodiversidade galaica, a Limia tamén é un lugar herpetolóxicamente interesante, como amosan os inventarios de anfibios e réptiles da zona.

Moitas das intervencións postas en marcha nas areeiras da Limia non teñen en conta, en ocasións, a riqueza herpetolóxica do lugar, dando como resultado a destrucción dos xa de por sí malogrados hábitats dos réptiles limiaos.

As sucesivas e reiteradas concentracións parcelarias acaecidas na bisbarra nos derradeiros temos, trouxeron consigo a eliminacións sistemática de paredes, muros e sebes, que tradicionalmente separaban as diferentes propiedades, sendo este un signo característico do agro galego. A eliminacións desta paisaxe tradicional provocou a diminución na densidade de réptiles e aves na bisbarra, que atopaban refuxio nesa sorte de microhábitat.

Unha das especies que máis afectada se viu na bisarra por estes feitos foi o lagarto d´auga (Lacerta schreiberi), un réptil endémico da Península Ibérica, que pasa por ser, ao meu entender, un dos hérpetos de beleza máis salientabel.

Chamado lagarto d´auga ou das silvas, debe o seu nomeamento á tendencia que mostra a especie a habitar perto de correntes de auga, chegando a tirarse aos regatos no caso de perigo, unha característica única entre os lacértidos galegos.

Nas imaxes aparece un macho en celo desta especie, localizado nas areeiras da Limia, en terreos do concello de Sandiás, o pasado día 21 de abril de 2011.

Pedreiro cincento na Limia.

2011-04-29T19:18:00.005+02:00

O máis ben "pedreira" podiríamos dicir, xa que o exemplar de pedreiro cincento (Oenanthe oenanthe) que vos amoso nestas imaxes é, posiblemente, unha femia da especie. Este exemplar en cuestión foi localizado en terreos de labrada resultantes da desecación da malograda Lagoa de Antela, o pasado día 23 de abril de 2011, como xa suporedes na compaña de Diego Rodríguez Vieitez e a súa moza.

O pedreiro cincento é un paseriforme migrador que pasa o inverno na África, sendo na galiza especialmente frecuente durante as pasaxes migratorias, especialmente durante a posnupcial, que ten lugar unha vez rematada a tempada de cría.

Neste tempo de primavera, ten lugar a pasaxe prenupcial, na que os pedreiros cinsentos acuden ás zonas de cría, na Galiza situadas en zonas de penedos a media a alta altitude.

Aínda que non existen poboacións nidificantes na chaira limiá "sensu stricto", sí existen algunhas parellas nos montes da bisbarra que rodean a bacía da Lagoa de Antela, en altitudes de entre 800 e 900m, pertencentes xeográficamente á coñecida bisbarra da Limia.

Picanzo de cabeza vermella na Limia.

2011-04-28T21:08:00.004+02:00

O pasado día 23 de abril de 2011, na compaña de Diego Rodríguez Viéitez e a súa moza, nunha intensa xornada paxareira pola bisbarra da Limia, puidemos localizar este exemplar de picanzo vermello (Lanius senator) en terreos do concello de Xinzo de Limia, trátase, posiblemente, dun macho adulto.

O picanzo de cabeza vermella é unah especie escasa na Galiza como nidificante, sendo algo máis frecuente a súa localización durante as pasaxes migratorias, momento onde a espece pode aparecer sedimentada en lugares onde non cría.

Na provincia de Ourense a especie parece estar asentada, en número escaso, na metade oriental.

A cara e a cruz dunha gaivina de cara branca nas areeiras da Limia.

2011-04-27T14:38:00.006+02:00

A sorpresa foi maiúscula a tarde do pasado xoves día 21 de abril de 2011, despois dunha dilatada tempada sen darlle unha volta ás areeiras decidín acudir a ise lugar fetiche ornitolóxico situado a cabalo dos concellos limiaos de Sandiás e Vilar de Santos. Recén chegado xa me din comta dun extrano paxaro que facía piruetas aréreas sobre unha das areeiras, era unha gaivina de cara branca (Chlidonias hybridus). Despois dunha volta de espedición polas areeiras regresei ao punto de orixe para recrearme coa observación desta ave dende un dos observatorios. Unha vez alí apareceu un novo colega, Alberto Carballo, quen me comentou que a gaivina xa estaba presente esa mañá pola zona. Ao pouco apareceron Diego Rodriguez Vieites e a súa moza para unirse ao "festín" ornitolóxico. O sábado a gaivina de cara branca estaba aínda presente.

A gaivina de cara branca é un ave piscívora da familia dos estérnidos (Anduriñas de mar). Na provincia de Ourense aparece en escaso número durante os pasos migratorios, principalmente nas principais depresións fluviais da provincia (Miño-Sil, A Limia e val do Támega), sendo a Limia o punto ourensan con maior número de referencias recentes da especie. segundo o libro: Vertrebrados da Limia . dende a lagoa de Antela ós nosos días ed Limaia (2001) dos autores A. Villarino, S. González e F. Bárcena, a especie nidificaba na Lagoa de Antela antes da desecación.

Píldora das dunas nas areeiras da Limia.

2011-04-25T10:48:00.004+02:00

Boa xornada, siareir@s, voltou o "vertebrator" ourensán, despois deste pequeno e máis que merecido descanso por terras limiás. Como suporedes traio novas frescas da terra que me viu nacer, e como non podía ser doutra maneira, vounas compartir con vós.

O pasado día 23 de abril de 2011 compartín co ornitólogo limiao Diego Rodríguez Vieites e a súa encantadora parella. Comezada a xornada acudimos ao lugar fetiche para todo limiao adorador das aves, as areeiras da Limia, situadas a cabalo entre os concellos de Vilar de Santos e Sandiás.

Xa o día anterior Diego fixera un descubrimento sorprendente, un exemplar de píldora das dunas (Charadrius alexandrinus) fixera unha parada técnica neste espazo natural incluído dentro da Zepa da Limia, quizáis canso no medio da pasaxe migratoria prenupcial. Esta observación é, moi provablemente, o primeiro rexistro para a especie na provincia, alomenos en tempos recentes. unha excelente nova para todos aqueles que vemos na Limia o lugar con maior potencial ornitolóxico da Galiza.

A píldora das dunas é unha especie escasa na Galiza, e incluída no catálogo galego de especies ameazadas. Existindo moi poucas citas no interior galego. Sen embargo a especie posúe algunha poboación reproductora no interior peninsular (La Macha húmeda) e europeo (Danubio).

En próximas xornadas dareivos conta doutras novidades que traio gardadas no peto, vertebrando unha vez máis, no compromiso claro da divulgación da fauna vertebrada de Ourense.

Xacios na catedral de Ourense. Cara a cara cas sereas do río Miño.

2011-04-20T16:43:00.005+02:00

É xa moito tempo o que levamos desvelando os misterios da fauna vertebrada de Ourense, sen embargo son moitos os misterios e curiosidades que encerra esta a nosa provincia interior galega.

Queridos siareir@s, seguramente xa supondes o que é certo, e nos próximos días acudirei presto á Limia coa única intención de descansar e darlle unha volta aos bichos da bisbarra, mais quero antes deixarvos unha perliña para que disfrutedes durante as miñas mini vacacións.

Ourense non só está habitado por seres reais, digamos de carne e osos, senón tamén por unha inxente cantidade de seres mitolóxicos, herdados do poderoso maxín popular.

Como todos saberedes, estes seres existiron tan só na mente dos habitantes, pero forman parte valiosa e indispensabel da cultura galega. Entre os seres da mitoloxía galaica atopamos ás sereas, e diredes vós: Xa está toleando o de Ourense! se en Ourense non hai mar. Certo queridos lectores, mar non temos, pero temos un gran río o Pai Miño, eixe vertebrador da rede hidrográfica Ourensá, pero tamén eixe dos máis grandes misterios.

Conta a lenda que o río Miño está habitado por unha sorte de seres, metade humáns, metade peixes, de costumes anfibias e antropófagos. contan na ribeira do río Miño, que tanto os machos como as femias posúen unha indubidabel beleza, da que se valen para atraer a homes e mulleres, para fundilos na cunca do río, para así deboralos.

Quizáis foi iso o que inspirou a algún dos canteiros que traballaron na construcción da catedral de Ourense, xa que na súa porta oeste, podemos atopar a representación do que parece ser un macho e unha femia desta especie do Olimpo Ourensán.

En recordo á Pita do Monte (Tetrao urogallus)

2011-04-18T20:01:00.006+02:00

"Tódalas guerras son santas, desafíovos a que atopedes un belixerante que non crea ter ao ceo da súa parte" - Jean Anouilh (1910-1987)- Escritor francés.

Por tod@s é sabido a especie de paranoia que invadiu últimamente o meu senso no tocante á iconografía relixiosa zoomórfica das igrexas ourensás, como unha clara referencia a unha fauna incógnita e agachada entre as pedras da arquitectura senlleira, agardando pacientemente para ser descuberta.

Recentemente topeime unha suxerente imaxe na portada da igraxa da Santísima Trinidade de Ourense, esta igrexa é un sobrio templo gótico construído a cabalo entre os séculos XII e XII, con remodelacións posteriores que lle outrogaron o actual aspecto fortificado.

Na Portada Norte do templo, entrada principal do mesmo, atópanse representadas duas aves que recordan bastante á desaparecida pita de monte (Tetrao urogallus), coñecida como "urogallo" en español, unha ave gallinácea tristemente extinta non só na nosa provincia, sinón tamén desaparecida de todo o territorio galego.

Sexa certa ou errónea a miña impresión, este figura pétrea vainos valer coma excusa para tocar o tema da extinta pita do monte, ou galo montés, como a especie era coñecida en partes do ameazado Macizo Central Ourensán.

Facendo memoria sabemos que até o século XVIII, a pita do Monte estaba presente na Serra do Xurés, no macizo Central Ourensán, No Macizo de Trevinca, e, probablemente na confluencia das provincias de Ourense, Lugo e Pontevedra. unha distribución histórica que coincide sensiblemente coa distribución histórica doutra especie tamén tristemente desaparecida, o Urso ou oso pardo (Ursus arctos). No século posterior a especie desaparece da serra do Xurés.

As derradeiras citas históricas da pita do monte en territorio Ourensán ocorren oficialmente na época da postguerra, así os derradeiros animais foron cazados arredor do ano 1946 na Serra de San Mamede e nas estrivacións de Pena Trevinca, sen embargo sabemos a día de hoxe que a extición definitivamente da especie debeu producirse unha década máis tarde, entre os anos 50 e 60 do século XX, a tenor de testemuñas de cazadores da zona, e persoas que por esa època aínda comían galo de monte como un manxar, dato tamén reflectido na obra do escritor galego Álvaro Cunquero "Viaje por los montes y chimeneas de Galicia".

A pita do monte caracterízase por un complexo ritual nupcial, na que os machos atraen ás femias dende árbores siruadas perto de craros nas fragas. Sabemos a día de hoxe que as pitas de monte son fieis anualmente eses lugares, denominados cantadeiros. Dato tamén coñecido polos cazadores, que asexaban á especie na época adecuada nos cantadeiros, aproveitándose da "cegueira nupcial" da especie. O feito de que os macho fosen cinexéticamente máis valorados que as femias fixo que os derradeiros exemplares observados nas poboacións relictas galaicas fosen femias, xa que os macho eran perseguidos con maior saña, un feito que coíncide cos datos obtidos para a cabra montés lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), se sufriu tamén unha forte persecución, antes da súa definitiva extición a finais do século XIX. Os cantadeiros usados pola especie para as súas paradas nupciais eran coñecidos na provincia de Ourense coma "Campos de gallada", en referencia á cópula das gallináceas, e aínda a día de hoxe se conserva algún topónimo con ese nome no Macizo Central.

Con posterioridade á extinción oficial da especie na provincia de Ourense, rexistráronse referencias sobre a presencia da especie na anterga área de distribución histórica, que non foron confirmadas con posterioridade mediante a recollida de probas científicas propiamente ditas. Aínda así faremos referencia a estes datos, indicando a suposta observación de exemplares da especie nas serras limítrofes coa provincia de Zamora a finais do século XX, así como a caza de varios exemplares nunha serra limítrofe con Pontevedra a mediados do mesmo século.

Unha vez dito isto, apuntamos á caza coma causa directa da extinción da especie na provincia, acrecentada por un incremento da actividade cinexética en Ourense nos anos da postguerra debido ás carencias alimenticias da poboación local, xa que esa época é coñecida popularmente como "o tempo da fame", nese tempo a caza supuxo un alivio en ocasións para un pobo cheo de fame, cheo de carencias de liberdade e de cultura. E sobrado de man dura, e da "Letra con sangre entra".

Papuxa carrasqueira en San Cibrao das Viñas.

2011-04-16T19:23:00.003+02:00

A primavera chegou, e con forza, as aves estivais xa se fan cada día máis notorias, e proba delo este macho cantor de papuxa carrasqueira (Sylvia cantillans) atopado no concello de san Cibrao das Viñas na pasada fin de semana.

A papuxa carrasqueira á un pequeno paxaro insectívoro característico do mato dmediterráneo. Na Galiza a súa distribución atixe únicamente ao Sur da comunidade, onde a influenza climática mediterránea é mais notoria.

En Ourense a presenza desta especie á especialmente detectable nas bisbarras de maior influenza maditerránea, como o Val do Támega, a Depresión Ourensá, ou Valdeorras entre outras.

Face to face: A faciana da cobra lagarteira meridional.

2011-04-12T19:49:00.004+02:00

A vida en ocasións permítenos ser testemuñas de momentos de extrema beleza, mirando a faciana desta cobra lagarteira meridional (Coronella girondica), nada parece explicar o temor que a súa visión provoca en multitude de persoas.

Ei de dicirvos que a cobra lagarteira meridional é un réptil totalmente inofensivo para o ser humano, ao contrario que o propio ser humano, tal altamente perxudicial para a maioría das especies, tanto coma o máis potente veleno do reino animal.

Mirando estas imaxes, obtidas no concello de San Cibrao das Viñas o pasado día 9 de abril de 2011, so atopo ternura, delicadeza e serenidade, serenidade que moi poucas veces logro atopar nas persoas.

Convídovos a todos a reflexionar un intre, e ficar absortos na riqueza natural da galiza, sempre deturpada dentro e fora das nosas fronteiras.

Xornadas formativas do programa SACRE en Ourense.

2011-04-10T21:22:00.004+02:00

As aves comúns son en ocasións as grandes esquecidas de todos nós, a súa aparente abundancia fainos crer, erradamente, que carecen de problemas de conservación. Sen embargo esta afirmación dista moito da realidade, e son moitos os exemplos ao longo da historia, que nos amosan a extinción de especies extremadamente abondosas no seu momento.

Na actualidade, varias especies comñuns teñen amosado signos de rerefacción, que nos indican que están atravesar por algún tipo de problema ecolóxico. Co gallo de detectar este tipo de problemática e actúar en consecuencia a SEO (Sociedad Española de Ornitología) puxo en marcha hai uns anos o programa SACRE, que nos convida a participar, baixo unha sixela metodoloxía, no estudo e conservación das aves comúns.

Na Galiza o programa é dirixido dende a SGO (Sociedade Galega de Ornitoloxía), quen a través do coordinador do prograna na nosa comunidade autónoma, o ornitólogo ourensán, Alexandre Justo, nos convoca á participación nunha xornada formativa sobre este prxecto que terá lugar na Aula da Natureza do Río Miño en Oira, o vindeiro venres día 15 de abril de 2011 ás 18:00.

Para asistir a estar xornadas, e coñecer de primeira man como se participa neste proxecto a nivel nacional, non tedes más que escribir un correo indicando o voso interese aos seguntes enderezos:

aulanatureza@ourense.es ou ben sacre@sgosgo.org

Tamén podedes chamar ao teléfono da aula da natureza do río Miño que é o 988510781.

Eu asistirei, agardo vervos alí.

A Liña Trives- Aparecida, un crime contra a humanidade galega.

2011-04-09T21:50:00.007+02:00

"As eirugas fabrican capullos, de onde surxirán as máis belas bolboretas, pena que non de todos os capullos da Galiza salgan cousas belas"- Alberto Rivero Saeta (1981- canto máis tarde mellor)- Naturalista e librepensador ourensán.

Non sabedes, benqueridos irmáns, ata que punto desexo non ter que escribir esto que agora expoño, que pena no meu maxín coma o máis terrible dos pesadelos.

Fai uns días esperpei ca terrible nova que publicaba o xornal ourensán La Ragión, segundo a cal a consellería de Medio Rural deu o visto bon para a continuacións das obras da liña de alta tensión Trives-Aparecida. E que transcribo a continuación.

Unha resolución da Consellería de Medio Rural autoriza a construcción da liña de alta tensión de 400 kilovoltios Trives-Aparecida no treito de 17 kilómetros que percorre os espacios naturais de Macizo Central Ourensán e Pena Trevinca, ambos pertenecentes á Rede Natura 2000. O permiso outorgado a Red Eléctrica de España SA (REE) aparece recollido nun escrito a data do 26 de xaneiro de 2011 e que asina o director xeral de Conservación da Natureza, Ricardo García Borregón Millán.

A Consellería apunta que a futura infraestructura eléctrica afecta a dous Lugares de Importancia Comunitaria (LIC) e duas Zonas de Especial Protección dos Valores Naturais no Macizo Central Ourensán e Pena Trevinca. Ademáis, discurrirá por unha Zona de Especial Protección para las Aves (ZEPA), situada en Pena Trevinca.

Na súa resolución, Medio Rural apunta que REE xustificou a construcción da liña de alta tensión en que transportará enerxía de nova xeneración (principalmente eólica) de Galicia e Castela e León alimentará ao futuro AVE Valladolid-Ourense e que mellorará a seguridade do suministro eléctrico en Galicia, Castela e León e Madrid.

O permiso autoriza a sustitución da actual línea de 220 kilovoltios Trives-Aparecida, que deberá ser desmantelada ao finaliza-la obra.

Manzaneda analizará a legalidade

O alcalde nacionalista de Manzaneda, David Rodríguez Estévez, tras mostrar a súa sorpresa pola autorización para construir-la liña de alta tensión en terrenos da Rede Natura 2000, anunciou que os técnicos do Concello analizarán si o permiso é legal. En todo caso, la compañía está obrigada a introducir varias reformas no proxecto inicial para '"minimiza-lo impacto'".Red Eléctrica deberá eleva-la catenaria sobre unha fraga de carballos, varialo trazado no treito que discurre polo canón do río Bibei, conserva-los muros dos camiños rurais e tamén a compensa-las árbores cortadas.

Deixovos un par de videos enlazados aquí e aqui sobre o tema.

E unhos enlaces aqui e aqui.

E agora falo eu, sorprende que unha declaración de impazto ambiental ben feita permita a execución de tan faraónica obra en terreos habitados por especies incluidas no catálogo galego de especies ameazadas, como a águia real (Aquila chrysaetos), que ten nesta zona as derradeiras parellas nidificantes da Galiza, a charrela (Perdix perdix), á águia caudal (Hieraaetus pennatus), a águia cobreira (Circaetus gallicus), tartaraña cinsenta (Circus pygargus), gatafornela (Circus cyaneus), bufo real (Bubo bubo) e moitas outras. Curioso que se esgriman razóns medioambientais para xustificalo maior atentado ecolóxico ao medio natural ourensán dende a desecación da lagoa de Antela e as terribles concentracións parcelarias dos anos 90 do paso século.

Curioso que aqueles que se regocixan na súa fe, e relixiosidade durante a visita do Papa a Santiago, pequen e de que maneira, hacia a conservación da natureza da provincia, señores de medio rural convídoos a rezar, para que Deus lles perdoe, xa que eu non podo, e entonen aquelo do Eu pecador me confeso.

E curioso tamén, que as nosas fontes de enerxía alleas ao petróleo, xustifique a subida dunha factura amparada na cotización do barril, increíble!

A batalla acaba de comezar, pero aínda non rematou a guerra, e agora falaremos nos, os ourensáns, para acusar a aqueles que dín que miran por nos, do que son delincuentes, pecadores, e especuladores!

Hoxe síntome, gracias a eses gobernantes de dobre moral, como un animal, ameazado, en perigo de extinción, perseguido, e con risco de sufrir, unha descarga, pronto benqueridos irmáns, fieis lectores deste blogue, teremos a oportunidade de actuar.

Anguis fragilis: a fraxilidade da escama.

2011-04-05T14:43:00.005+02:00

"O consello que a presteza na execución fai seguro, faino frecuentemente temerario na tardanza"- Tito Livio (59 a. C.-17 d. C)- Historiador romano.

Perante vós o protagonista do meu artigo de mañá, o escáncer común (Anguis fragilis), en máis dunha ocasión temos falado da costume ourensá de nomear por igual aos integrantes dos xéneros Anguis, Chalcides e Blanus como escáncer, cáncer, liscáncer, ou escouparón.

Nesta ocasión móstrovos un xuvenil de escáncer común atopado na Capital Herpetolóxica da Galiza (Ourense) o pasado día 2 de abril de 2011.

Anguis fragilis, como o seu nome latino indica, é un hérpoeto fráxil, esta sona é debida á facilidade coa que se desprende da cola en caso de perigo. Cola que, como ben sabedes, rexenerará con posterioridade.

Sen embargo, este curioso dato nomenclatural do noso protagonista sírvenos para ilustrar un feito común a tódalas especies de hérpetos habitantes da Depresión Ourensá, como a extrema fraxilidade das súas poboacións.

Constantemente afogadas por un prograso de asfalto, ladrillo e cemento a golpe de talonario, os nosos hérpetos van perdendo terreo fronte ao desemrrolo dun tecido comercial que afoga non só aos animais, senón tamén aos pequenos comerciantes da cidade.

Macrocentros comerciais de excasa utilidade pública xerminan en terreos antes cheos de vida, medrando a custa do medio ambiente dunha cidade que agoniza a falla de primeiros auxilios, rodeada eso sí dun complexo entramado de estradas a modo de arterias, que non oxixenan, senón que afogan ao corazón mesmo do noso sentimento auriense.

Calquera intervención no medio ourensán debe ter en conta a tódolos integrantes da comunidade biolóxica da zona, mediante un correcto e completo inventariado dos espazos afectados, e ir acompañada así mesmo de medidas compensatoria para a recuperacións de hábitats degradados.

Fraxilidade a fin de contas, seguramente, ao contrário que a cola do noso escáncer, non rexenerará, cancro de dificil curación, en ausencia da menciña: o desenrolo sustentabel.

A faciana da cobra de auga.

2011-04-04T13:20:00.004+02:00

A cobra de auga viperina (Natrix maura), é un réptil, ofidio, de hábitos anfibios moi frecuente nesta nosa provincia de Ourense.

Sempre achegada á cursos de auga, aínda que en ocasións pódese separar unha certa distancia deles, a cobra de auga viperina debe o seu nome á imitación que tratade facer das víboras para defenderse. Esta imitación pasa por adoptar diseños cromáticos similares, e adoptar poses en caso de ameaza, que se asemellan aos oficios do xénero Vipera.

Pese ao que moita xentre cree, as cobras de auga son totalmente inofensivas, non posúen veleno, e rara vez atacan, preferindo en caso extremo, facerse as mortas, feito que xa ilustramos no seu momento a través das páxinas deste blog.

Desta volta achégovos unhas imaxes dun xuvenil desta especie fotografado na capital herpetolóxica da Galiza (Ourense) o sábado pasado, día 2 de abril de 2011.

En certas parte de Ourense cóntase a seguinte historia no tocante ás serpes ou cobras de auga.

"Disque, contan os vellos, que as cobras de auga non son perigosas somentes cando están na auga, xa que antes de sumerxirse no líquido elemento, deixan o veleno aparcado na beira".

Esta afirmación é errónea e débese á observación das babas de certa especie de chinche, habitual nas beiras de regatos.

Demos e linces. O misterio a portas da Catedral de Ourense.

2011-04-02T12:27:00.007+02:00

"Cada nova esperanza que sentimos fainos ver de maneira distinta o pasado"- Luis Rosales (1910-1992)- Poeta español.

Despois de estar enfrascado nas ciberbarricadas, hoxe chego a fauna vertebrada de Ourense con forzas renovadas, e disposto a enfrentarme, desta volta ao misterio da historia.

Xa comentamos en máis dunha ocasión que a chagada do cristianismo á Península Ibérica supuxo a demonización de certas especies de animáis. Especies xa perseguidas dende tempos immemoriais en ocasións, por supor unha férrea competencia aos in tereses humáns, eran agora tidas como esbirros do mesmo diaño, coma representacións terrestres do mal. En troques algunhas especies adoradas coma tótenes vivintes polas relixións paganas, foron asímesmo perseguidas coma un antiséctico eficaz perante as novas crenzas.

A voltas ca iconografía relixiosa ourensá, percateime recentemente que na entrada dos templos cristiáns ourensáns hai sempre unha representación zoolóxica representativa do mal, habitualmente situada á esquerda da portada exterior principal do edificio.

A catedral de San Martiño (catedral de Ourense) é por sí mesma unha enciclopedia en pedra no que a iconografía zoolóxica se refire, pero centrarémonos na representación de felinos nesta ocasión.

Antes de entrar ao tema en cuestión, quixera por públicamente de manifesto a deficiente conservación do patrimonio artístico da catedral de Ourense, con multitude de estátuas de incalcilable valos histórico decapitadas, pintadas e grabadas por mans desalmandas.

Unha vez dito esto direivos que nas diferentes entradas da catedral están representadon unha clase de felinos, carentes de rabo, que semellan linces (queixas para os amigos).

O lince na galiza foi tido en tempos recentes como o mesmo diaño, pescudas en marcha indican que a mesma presenza do lince, seguramente europeo en moitos dos casos, foi incluso o inicio real da lenda do lobishome en certas bisbarras, chamado "lobo da xente" en certos lugares.

Outros dos vernáculos recollido na Galiza para referirse ao lince é o de "luberno", o que viría a ser "lobo do inferno", en clara alusión á orixe demoníaca do mamífero animal, por esa razón non é desvotable a idea que o demo estexa na milenaria catedral de Ourense representado como un lince, que sería o portavoz terrestre do demo.

As representacióins demoníacas dentro das igraxas cristiáns son frecuentes nos templos románicos e góticos.

cave, por outro lado que o que aquí se ve non sexa un lince, senón calquer outro felino, mesmo un león, que co paso dos séculos perdese o rabo pola erosión producida inclemencias climáticas sufridas polas pedras da catedral ao longo dos séculos, ou mesmo polos atentados artísticos.

Sen embargo, e en favor á miña teoría, seguramente unha tolada das miñas!, ei de dicir que ningún dos 6 felinos atopados nos exteriores da catedral de Ourense ten rabo.

Xuzgade vós mesmos, benqueridos amigos, e enfrontádevos comigo aos misterios da catedral.

Gardafontes ibéricos en Ourense.

2011-03-30T11:18:00.005+02:00

Gardafontes ou limpafontes é o nome con que en certos puntos da provincia de Ourense se coñecen a certos anfibios urodelos (con cola), das tres especies que podemos atopar na provincia o gardafontes ibérico (Lissotriton boscai), é o máis frecuente.

O nome e gardafontes venlle dado pola crenza popular de que estes anfibios son quenes de limpa-la auga na que habitan, ou de ser un indicador de que a calidade das augas onde podemos observalos é axeitada para o consumo humán.

E algo de certo hai nesta crenza, non por que sexan estes animais unhas depuradoras naturais de baixo custe, senón por que nos atopamos perante uns seres exixentes ca calidade das augas nas que habitan. Este feito ten unha dobre lectura, xa que podemos usar aos gardafontes como efectivos bioindicadores da calidade das augas continentais, pero é tamén un feito que a calidade das augas é un imperativo para a conservación non só dos gardafontes senón tamén do resto dos anfibios.

Nos derradeiros tempos temos varios problemas engadidos á contaminacións das augas doces de Ourense, como son a introduccións de diversas especies alóctonas no medio natural. Destas certas especies de peixes como as carpas ou as percas americanas, o cangrexo roxo americano ou o visón americano, son as que mostran un maior índice de depredación sobre as nosas especies de anfibios, tanto sobre os adultos, como sobre as postas e larvas dos mesmos.

Nas imaxes varios exemplares fotografados recentemente na bisbarra de Ourense.

Lagartas no cristal.

2011-03-29T17:51:00.007+02:00

"Só hai un ben: o coñecimento
só hai un mal: a ignorancia"

Sócrates (470-399 a. C) filósofo grego.

Existe un lugar, a cabalo entre os concellos de Sandiás e Vilar de Santos, chamado o Alto do Seixo. Queridos lectodes debedes saber algo, seixo é o nome dunha pedra, e esa pedra é a que en castelán se chama "cuarzo", mineral do que os humanos sacamos o cristal. e mailo vidro. Así, este topónomos indíacanos que no lugar exite este mineral.Polo tanto recoméndovos encarecidamente que cando queirades traducir esta palabra o fagades de maneira correcta. O seixo en un mineral abundante na Galiza, polo menos localmente, esta abundancia deu como resultado a aparición de numerosos topónimos, entre eles Seixalbo, unha localidade do concello de Ourense. Así que si algún día queredes traducir, nada de "Seijalbo", cuarzo blanco si acaso.

Pero tranquilos especuladores, o cuarzo do alto do seixo non é de suficiente calidade para que vós cheguedes cas vosas paleadoras a escarallalo todo, xa o analizástedes nunha ocasión, e seica non vos vale, agradecido ao resultado das análises!.

Pero sigamos que xa me estou perdendo polas ramas para variar, o Alto do Seixo caracterízase por unha combinación de monte baixo, foresta caducifolia alternado con penedías. Entre a fauna do lugar destaca a herpetolóxica, e entre ela unha especie, a lagarta galega (Podarcis bocagei).

E diredes, pero este que dí, lagarta!, non rapac@s non é un insulto, voume explicar:

O pobo máis achegado ao Alto do Seixo chámase Cerredelo, e pertence ao concello limiao de Sandiás, neste pobo, aos réptiles que noutros puntos chaman lagartixas ou lagartiñas, lle chaman lagartas, non é máis que un vernáculo, ou o que é o mesmo, un nome local para denominar a unha especie determinada.

A lagarta/lagartixa/lagartiña galega é un réptil endémico do Noroeste peninsular, abondosa en toda a Galiza, na nosa provincia atópase ben distribuída. Chegando a ser localmente abondosa, como no caso que nos ocupa, esta especie evita certas zonas de maior influenza mediterránea das bisbarras máis quentes de Ourense.

Gaivota nun marco incomparable.

2011-03-28T17:26:00.005+02:00

"O mundo só erixe altares ás vítimas que ten sacrificado. A historia da humanidade é a historia dos mártires"- Edouard Laboulaye (1811-1883)- Xurista e político francés.

Nos derradeiros tempos tíñavos un pouco atosigados co tema herpetolóxico, así que imos descansar unhas entradas do tema, para abordar outros tan interesantes como éste.

Como sabedes, unha das cousas que me apaixona xunto ca zooloxía e a natureza é a historia, e sobre todo cando ambas coverxen dalgunha maneira.

Recentemente fumos tratando, de maneira discreta iso sí, a iconografía relixiosa relacionada coa fauna vertebrada de ourense en algún dos edificios históricos da provincia. Con esa intención acudín hai uns días á catedral de Ourense, para analizala e fotografiala con detalle. Tres horas estiven dándolle voltas ao edificio, e pódovos adiantar que hai material para un ano de post sobre o tema!, increible a riqueza deste edificio.

Sen embargo non será hoxe o tema do día a intensa iconografía da Catedral de Ourense, senón outro detalle. Cando me atopaba eu inmerso na monumental tarefa de retratar o románico edificio, se me achegou un home para informarme de que había unhas gaivotas que estaban a tiro fotográfico, vese que levo o título de paxareiro escrito na cara... acudín axiña, e efectivamente conquerín as imaxes que acompañan este post, unha curiosa postal Ourensá, cun certo aire mariño...de gárgola emplumada. Agradezo públicamente a éste señor, do que descoñezo o nome, o aviso, por que cando vin o resultado gustoume, e moito.

As gaivotas das imaxes son gaivotas patiamarelas ou claras (Larus michahellis), especie que colonozou a cidade como nidificante a comezos do século XXI, sendo invernante habitual e abondosa xa dende os anos 80 do século XX.

A día de hoxe a cidade de Ourense acubilla a que é a maior colonia de cría do interior da Galiza, que alcanzou na pasada tempada de cría as 75 parellas, que crían nos tellados da cidade.

A toupa ibérica cara a cara.

2011-03-27T18:41:00.005+02:00

"Se non queres perderte no esquecimento tan axiña como estexas morto e corrupto; escrebe cousas dignas de lerse ou fai cousas dignas de escreberse"- Benjamin Franklin (1706-1790)- Político e inventor estadounidense.

Tan odiadas como descoñecidas as toupas son uns dos nosos mamíferos máis curiosos. En España existen duas especies deste insectívoro adaptado á vida soterránea, a toupa europea (Talpa europaea) e a toupa ibérica (Talpa occidentalis), endémica da Península. A separacións destas especies foi durante séculos obxeto de controversia por parte dos científicos europeos.

Na Galiza, e na nosa provincia, só contamos ca presenza da toupa ibérica, moi perseguida polos danos que causa nas actividades agrícolas e gandeiras, ao fozar nos pastos do gando e nos campos de cultivo. Antano, esta especie tamén foi obxeto de persecución con destino á industria peleteira, xa que a súa suave pel era moi apreciada para a fabricación de abrigos.

As imaxes que acompañan este post, foron obtidas na cidade de Ourense recentemente, e amosan una estructura corporal perfectamente adaptada á vida soterránea, coas extremidades transformadas para a actividade cavadora, cos ollos escondidos baixo o pelo, prácticamente inapreciables.

A pesar da persecución á que ten sido sometida, a toupa segue a ser un mamífero frecuente en Ourense, evitando tansó aquelas zonas de chaos rochosos, nos que lle resulta imposible cavar.

A mala fama que persegue a este animal é en parte inxustificada, xa que a súa actividade contribúe de forma eficaz á aireación dos chans, e ao control de certas pragas. A este feito temos que sumarlle o carácter endémico da especie, a súa área de distribución mundial atinxe en exclusiova á Península Ibérica, e é por tanto responsabilidade dos seus habitantes a conservación das especies exclusivas do seu territorio.

Por último, quixera despedirme por hoxe enlazando o que quizáis sexa a toupa máis famosa da televisión, para os máis maiores quizáis un perfecto descoñecido, para os máis novos tamén, e para os de mediana idade, un antes e un despois na forma de reflectir a programación infantil...

Deica mañá!

O gardafontes verde atleta.

2011-03-26T10:41:00.004+01:00

Bos días lectores, seguiremos a falar de herpetos durante unhas cantas entradas máis. Recentemente puxemos de manifesto a extraordinaria riqueza herpetolóxica dunha zona en concreto da provincia de Ourense, a Depresión Ourensá, onde se asenta a capital da mesma. Esta riqueza é causada por diversos factores, e entre eles a climatoloxía, a situación xeográfica, pero tamén a historia xeolóxica da zona.

A depresión Ourensá estivo en tempos inzada de numerosas zonas húmidas a carón do Val do Miño, estas lagoas, algunhas temporais e outras permanentes tiñan diferentes orixes. por unha parte existían meandros abandonados do río, producto da erosión fluvial, a modo similar dos "Galachos do Ebro", por outro lado existían unha serie de lagoas temporais asociadas a surxencias superficiais do complexo entramado de augas soterráneas da zona, e existían tamén lagoas termais asociadas ao termalismo que tanto caracteriza a día de hoxe a nosa cidade.

Ca progresiva urbanización da cidade a maior parte destes curiosos hábitats perdeuse, e con eles a súa fauna e flora, unha pérdida que quizáis nunca sexamos quenes de recuperar.

Unha das zonas máis ricas neste tipo de hábitats foi o Barrio de As Lagoas, no que existiron ata 7 lagoas diferentes, que foron destruidas polo urbanización da zona entre os anos 60 e 70 do pasado século XX. Neste conxuntos de lagoas habitaban sapoconchos, cangraxos de río, e multitude de anfibios.

Fai uns anos, no Campus Universitario da Cidade de Ourense, dependente da universidade de Vigo, restaurouse unha charca, de caracter temporal, que chegou a contar ca presencia de especies de aves tan interesantes como a pita de río (Gallinula chloropus) ou a garza pequena (Ixobrichus minutus), sen embargo esta lagoa, que pasaba parte do ano seca, naceu con data de caducidade. Recentemente esa parte do campus foi alterada, vilmente, para a construcción dunha pista de atletismo, coa chegada da pista desapareceron as aves e os anfibios que alí habitaban.

O outro dia se me ocurriu a xenial idea de pasar por alí, para ver como respira agora esa zona, e puiden atopar, anexo á pista de atletismo que tamén vos amoso, este vello macho de gardafontes verde, que agora terá a obriga de facer deporte, ante a falla dun lugar adecuado para reproducirse, triste final para un dos anfibios máis fermosos da nosa herpetofauna.