Peneireiro nun gran fogar.

O pasado día 30 de agosto de 2014 topeime cunha curiosa estampa en terras do concello de Allariz, cando foi detectado un ex de peneireiro común (Falco tinnunculus) usando como pousadoiro un niño de cegoña común (Ciconia ciconia) xa valeiro despois da época reproductora.

O peneireiro común é unha ave falconiforme que nos derradeiros tempos ten sufrido unha merma considerable nas súas poboacións, mesmo con extincións locais. Aínda así a especie é frecuente en certas bisbarras como A Limia ou Monterrei.

En certos puntos da provincia a especie é coñecida co nome de lagarteiro ou tecelán.

Teixugo atropelado en Xunqueira de Espadañedo.

Por desgracia, moitas veces nos temos achegado á traxedia dos atropelos a través das páxinas deste blogue. Nesta ocasión atopámonos perante un teixugo (Meles meles), atopado morto por atropelo nunha estrada do concello de Xunqueira de Espadañedo, non lonxe do alto do Couso e Niñodáguia.

O teixugo é o maior dos mamíferos mustélidos presentes na nosa provincia, perseguido con saña durante moito tempo, quizáis a persecución continúe na actualidade, a pesar de que se trata dunha especie extrictamente protexida. Hai anos os teixugos foron perseguidos por tres causas principalmente, polos danos á agricultura (xa que se trata dunha especie omnívora), polos danos ás peza codiciadas polos cazadores (coellos principalmente) e polo valos da súa pel ( apreciada polos trampeiros).

Na actualidade o teixugo (ou porcoteixo) segue a ser perseguido en certas localidades, nas que se colocan lazos ( trampas metálicas non selectivas) co gallo de eliminar o maior número posible de depredadores, coma raposos, algarias, teixugos e outros.

Por último foi recollido no pasado verán un nome vernáculo para esta especie, "teix", na bisbarra da Baixa Limia.

Un niño de cegoña en Baños de Molgas.

Todos coñecemos a tendencia natural das cegoñas brancas (Ciconia ciconia) de colocalo niño en lugares próximos ao home. É habitual velos en torres de alta tensión, chemineas ou tellados de edificios ou igrexas, sen embargo creo que este de Baños de Molgas se postula como un dos máis curiosos da provinca, ao estar feito por riba dunha antena de telefonía (polémicas onde as haxa). Serán inmunes ás radiacións estas aves, ou simplemente inconscientes, como algúns veciños desta nosa terra que viven cunha enriba das súas cabezas?.

Sexa como sexa ahí tendes a mostra deste niño, que chamou a atención do ousado bicheiro ourensán.

Fauna nun topónimo histórico de Xunqueira de Espadañedo.

Existe no concello de Xunqueira de Espadañedo un tópónimo de cuio nome quero e debo lembrarme, esté é o pobo de Niñodáguia.
Niñodáguia é coñecido pola súa cerámica, nesta localidade existen explotacións mineiras de extracción de arxila, que deron como resultado unha antiga tradición alfareira que se prolonga até o día de hoxe.

Niñodáguia é, asímesmo, un topónimo interesante, xa que o seu nome indica a localización dun niño de águia real (Aquila chyrsaetos), o cal non é raro xa que esta localidade se atopa nas estrivacións mesmas do Macizo Central Ourensán, en territorio histórico da especie. Sen embargo o deturpamento e castelanización dos topónimos galegos ía traer consigo un dos capítulos máis curiosos e absurdos, no que foi o intento de borrar a cultura galega da face do país.

Aqueles que descoñezades o significado da lingua galega, debedes saber que Niñodáguia en castelán correctamente traducido, viría a ser "Nido del Águila", sen embargo a traducción castelánizadora non foi outra que "Niño de la Guía", despoxando de significado o máis que interesante topónimo.

As barreiras resultantes da extracción de arxila de Niñodáguia, ao ser abandonadas, banse naturalizando pouco a pouco, constituindo un hábitat interesante para aves, anfibios, memíferos, que pouco a pouco van colonizando o enclave, velahí tendes unhas pequenas mostras do que atopamos a finde pasada, nun Niño de águia histórico...

Un raposo (Vulpes vulpes), nidos de cegoña (Ciconia ciconia), gardafontes verde (Triturus marmoratus), ra verde ibérica (Pelophylax perezi) entre outros...

A loba capitolina de Xunqueira de Ambía.

"Só o que sabe que é libre, e máis libre o que máis sabe...
Só a cultura da liberdade...
Non proclamedes a liberdade de voar, senón dade ás;
non a de pensar, senon dade pensamento.
A liberdade que hai que dar ao pobo é a cultura"- Miguel de Unamuno (1864-1936)- Escritor e filósofo español.

Os lobos son protagonistas na Galiza, coma personaxe principal da película dos soños, das lendas e, tamén da realidade tanxible, coma cúspide da pirámide alimentaria, coma o derradeiro dos superpredadores que moran na Galaecia.

O lobo forma parte do senso galaico coma o himno, coma a propia bandeira, o coma a mesma lingua, e a súa pegada non só está nos montes, senón tamén no senso de cada un de nós, na nosa cultura. O lobo non é un inimigo, é un compañeiro de viaxe, que leva con nós centos de anos, e esa pegada inmemorial está en cada camiño, en cada igrexa, nos refráns, nos contos e na cultura galaica, a nosa seña de identidade, pese a quen pese.

A cultura é un concepto amplo, flexive, non ríxido, que bebe de moitas e cristalinas fontes. A nosa cultura é un río alimentado por centos de regatos históricos e prehistóricos, que coma o Miño, percorre a anosa terra camiño ao océano do coñecimento.

O lobo é sin dubida un dos grandes protagonistas da fauna vertebrada Ourensá, e como tal, deixou a súa impronta na cultura, nos mitos, no arte, nas crenzas, nos refráns. Ímonos achegar agora a un caso particular, que recentemente despertou a miña curiosidade de trovador da fauna. Trovador que agora canta aquelo que ve, e sinte...

Un día de setembro chegamos ao mosteiro de Santa María de Xunqueira de Ambía, a súa igrexa pasa por ser un dos maiores expoñentes do románico ourensán. Monumento erixido sobre unha ermida anterior alá polo ano 1164. Canecillos, metopas, capiteis forman unha monumentalidade petra de valor incalculable. Fronte á súa portada ergo os ollos para toparme de bruces cunha das lendas máis antigas xamáis contadas sobre os lobos, Luperna ergue os ollos cara o ceo, namentras Rómulo e Remo maman.

O románico bebe das fontes clásicas grecorromanas, de ahí o seu nome. É frecuente atopar, en ocasións, iconografía que fai referencia á mitoloxia clásica nas igrexas deste estilo arquitectónico medieval. Pero, contemos entón a lenda...lenda que narra a fundación da cidade de Roma, e xermolo do basto imperio romano, e que ten por protagonista a Luperna, unha loba.

Disque existía un rei por aquelas terras antigas, que matou ao seu irmán e fillos para herdar o trono, perdoando a vida á súa muller, coa condición de que non tivese descendencia. Esta muller fuxida caeu encinta do deus Marte (Deus da guerra) e deu a luz xemelgos, chamados Rómulo e Remo. Presa do pánico a nai abandonou aos nenos nunha cesta no río Tiber.

A cesta foi atopada por unha loba (Luperna), que amantou aos xemelgos até que foron atopados por un pastor, quen os adoptou. Medrados os xemelgos, enteráronse das súas orixes e foron dar conta do rei, ao que venceron. Gañada a batalla, recillas entre os irmás sobre a fundación dunha nova cidade etsado, derón coa morte de Remo a máns de Rómulo, que finalmente fundou a cidade de Roma. Historia incrible, seguramente mito, lenda duns dos pais da nosa cultura actual, non esquezamos, que ademáis de galegos somos latinos!

Máis a loba capitolina non é a única mostra de lobos da igrexa de Santa María de Xunqueira de Ambía, nela vemos lobos dando boa conta do "agnus dei", do que xa famamos con anterioridade. xa me diredes que vos parece...

Merlo rieiro no Arnoia.

"Nada impide ser natural, coma o afán de parecelo"- François de la Rochefoucauld (1613-1680) - Escritor, aristócrata e militar francés.

Esta finde toucou dar unha volta polas Terras do Arnoia, así o pasado día 11 de setembro, recalamos en terras da vila de Allariz, cuio eixe vertebrador é sin lugar a dúbidas o río Arnoia.

Unha vez alí atopámonos cun dos seu máis senlleiros habitantes, o merlo rieiro (Cinclus cinclus), unha sorte de paseriforme acuático a medio camiño entre un merlo e unha carriza de gran tamaño.

O merlo rieiro aínda conserva poboacións de importancia na provincia de Ourense, aínda que chagar a ser abondoso, si é frecuente atopalo naqueles cursos fluviais de boa calidade. O Arnoia e un dos ríos onde a súa observación é máis sinxela, pero tamén habita no Loña, no Támega, no Avia ou no Arenteiro. Sempre en ríos de certo caudal, e corrente, onde bucea á procura do seu alimento,

As condicións lumínicas do día non permitiron obter mellores imaxes, xa entre lusco e fusco, este merlo mergullábase no río para capturar os invertebrados dos que se alimenta, sin dúbida unha imaxe digna do máis cinematográfico documental.

O ganso de cara branca: un adorno para Ourense.

"Procuramo-la beleza sen luxos"- Tucidides (460 a. C. - 396 a. C.)- Historiador e militar grego.

Xa falamos noutra ocasión de como en certas ocasións hai quen creee que os nosos ríos e a súa fauna outóctona non son suficientemente belos, e polo tanto precisan e ser adornados con especies exóticas, co conseguinte perigo de invasión dos hábitats galegos.

Ao mesmo tempo, cada día os nosos ríos fican máis alterados, ante a perda da calidade das augas e do hábitat asociado a elas. Dende Fauna Vertebrada de Ourense, convidamos a quen queira escoitar, a incentivar os hábitats propios dos ríos galegos, xa que estes en sí mesmos, ben conservados, non precisan de adornos superfluos.

Desta volta amósovos uns gansos de cara branca (Branta leucopsis), chamados barnaclas cariblancas en castelán. Esta especie, propia da tundra costeira do Ártico, é invernante nas costas do NO do continente Europeo, algún exemplar pode presentarse de maneira natural nas costas galegas, habitualmente asociado a intensas bagas de frío.

Esta especie é frecuente en coleccións de aves exóticas,e en Ourense foi soltada no río Arnoia ao seu paso pola vila de Allariz, e no regato dos Muiños, no barrio de A Valenzá, pertencente ao concello de Barbadás. Aínda que nas derradeiras visitas que se realizaron a estes lugares non foi posible localizar aos exemplares destes parques, polo que é posible que faleceran ou escaparan.

Póñovos sobre aviso que o avistamento dalgún destes exemplares é posible nos próximos días, e que ao non estar anelados, resulta moi dificil indicar a orixe destas aves.

Presente de subxuntivo: o ganso-cisne en Ourense.

"A civilización é, simplemente, unha serie de victorias sobre a natureza"- William Harvey (1578-1657)- Médico inglés.

Antes de rematar o ano 2010 díxenvos que o este blog ía dar un xiro de conceptos, un destes xiros será a pescuda de especies de vertebrados mantidas en réxime de semiliberdade en parques e xardíns, privados ou públicos, na provincia.

A razón de ser desta etiqueta é que estes exemplares son susceptibles de alcanza-la liberdade, dando rexistros falsos ou ben sendo a orixe de poboacións cimarronas co conseguinte desequilibrio ecolóxico nos habitats ourensáns.

Unha vez dito esto comenzaremo-la sección falando do ganso-cisne (Anser cygnoides), esta especie migratoria é propia do extremo oriental do continente asiático. Criando no Sur da Siberia e invernando en Corea e no Norte da China.

Trátase dunha especie moi frecuente coma ave ornamental en parques e xardíns públicos, e nas coleccións privadas de aves.

Na provincia de Ourense o ganso-cisne esta presente no río Arnoia ao seu paso pola vila de Allariz, nunca colección privada do concello de Vilar de Santos (na bisbarra da Limia) e no Regato dos Muiños, ao seu paso polo "Parque dos Patos", no barrio de A Valenzá (pertencente eo concello de Barbadás). Neste último, onde habitan alomenos catro exemplares adultos, constatouse a reproducción durante as duas derradeiras tempadas de cría, cando unha parella obtivo un polo por ano, neste réxime de semiliberdade.

Santa Mariña de Augas Santas: Un lugar para atoparse co misterio.

"Quen coñece unha soa relixión, non coñece propiamente ningunha"- Max Müller (1823-1900)- Filósofo alemán.

Perto da vila ourensá de Allaríz atópase o pobo chamado Santa Mariña de Augas Santas, coñecido pola romaría adicada á Santa homónima supostamente nada na cidade de Antioquía, cidade que según a tradición ficaba asulagada baixo as augas da desecada Lagoa de Antela.

Neste pobo alaricano sitúase un dos lugares que ao meu entender é de visita obrigada para todo aquel que poña un pe na provincia de Ourense, un lugar que nos amosa de frente a realidade de cando os nosos deuses eran outros, ese lugar denomínase hoxe en día O Forno da Santa.

O Forno da Santa é un templo soterráneo de orixe castrexa próximo ao xacimento de Armea, diferentes historiadores teñen discutido sobre a orixe e utilidade desta construcción, posta en pé ao longo de tres períodos históricos. Pero vaiamos por partes.

O forno da Santa é unha cripta soterránea, segundo algúns estudosos do tema este lugar puido ser un punto no que se realizaban ritos de iniciación para os guerreiros castrexos, este feio veriase apoiado polo achádego de bustos de guerreiros no cercano castro de Armeá.

Nestes ritos de iniciación xogarían un papel importante os elementos ( a auga) e os seres vivos (tanto vexetais, como animais), feito que se ve apoiado nos relatos que das tribus do NO ibérico fan autores clásicos romanos.

Despois da romanización e a chegada do cristianismo, parte dos ritos paganos foron absorvidos polo novo rito relixioso, ou mesmo perseguidos.

Xa entrados no s XII, contrúese sobre a cripta un tempo de pranta de cruz, que aínda a día de hoxe permanece inacabado, disque este templo a medio construir foi financiado polos templarios, e que non se conqueriu rematar pola disolución e posterior persecución desta orde relixiosa, que tantas historias ten inspirado nos últimos tempos. De feito no interior da cripta aparecen varias lápidas medievais de cabaleiros, e nas portas de entrada aparece grabada a cruz da orde do temple.

Sexa como sexa unha cousa é certa, a cripta soterránea faiche polos pelos de punta en canto entras!, é un deses lugares nos que se respira a enerxía que mana da terra, e que parece representar un tunel no tempo que te transporta ao pasado.

No ábside do templo, a ambos lados da posta aparecen reprentacións de ofidios esculpidas na pedra, que te poñen cara a cara co mesmo Esculapio. Ensinándonos que antes do cristianismo, antes de Adán, Eva e o paraíso, as serpes eran obxeto de culto, en lugar de ser obxeto das máis sanguinarias persecucións.

Para todo aquel que queira saber máis do tema, prégolle se poña en contacto comigo, e eu preto lle enviarei unha chea de información sobre este peculiar lugar.