Rewilding Galicia

Irmáns! En pé, sereos,
a limpa frente erguida,
envoltos na brancura
da luz que cai de riba,(...) estrofa do poema "Em pé" de Ramón Cabanillas (1876-1959)-Poeta galego.

Nos derradeiros anos naceron en diversas partes do mundo, sobretodo no continente europeo, unha sería de iniciativas conservacionistas que acuñaron o termo anglosaxón "Rewildind", literalmente "reasalvaxamento" ou "renaturalización". 

Os proxectos de Rewilding pescudan a restauración dos hábitats e a natureza do continente mediante a creacións de grandes reservas naturais nas que se restitúan tódalas especies que están extintas pola acción directa ou indireca do home, un exemplo o tendes no Parque Nacional estadounidense de Yellowstone. 

Principalmente soen atinxir aos grandes mamíferos, o grupo de vertebrados máis afectado pola acción das actividades humanas, pero en outras ocasións téñense tamén en conta outras especies de vertebrados. 

Dependendo do momento de partida para recoñece-la presenza humana como perxudicial para a natureza, temos diferentes tipos de Rewilding, que van do extremo ao moderado.

Recentemente naceu unha iniciativa interesante no facebook, denominada "Rewilding galicia", que pescuda ser unha fonte de coñecimento e inspiracións para abordar a árdua tarefa de restaurar o meio ambiente galaico a un punto óptimo de conservación. Atinxindo sempre as pescudas da fauna ao período histórico, esta páxina nace co firme propósito de trasformar Galicia e tornala aos orixes naturais, que non están tan lonxe, e facer así da nosa terra o verdadeiro e único paraíso natural, que non debeu de deixar de ser xamáis.

Tendes toda a info neste enlazamento: REWILDING GALICIA.

A derradeira cabra lusitana, a derradeira imaxe dunha cabrado Xurés (Gêres) vista con vida??

-Cada vez que dicimos; "non sei", fechamo-la porta da nosa propia fonte da sabiduría, que é infinita- Louise L. Hay (1926-   ) Oradora e escritora estadounidense.

A cabra montesa do Xurés ou Gêres (Capra pyrenaica lusitanica), foi unha subespecie de cabra brava ou montesa, tamén coñecida co nome de mueyu, endémica do cadrante Norte e Noroeste da península Ibérica. Extinta pola persecución directa por parte do home e, segura,mente, polas epidemias, a data oficial de extinción ronda o final do século XIX. E digo oficial, por que existen datos posteriores de caza e avistamento de exemplares nas serras limítrofes entre Ourense e Zamora, que retrasarían ese feito aos comezos do século XX. Sexa como sexa este feito xa o abordamos en diversas ocasións a través das páxinas deste mesmo blogue, e podedes consultalas se picades na etiqueta Capra pyrenaica lusitanica.

Desta volta preséntovos unha imaxe que leva tempo circulando por internet e que, ao parecer, mostra un macho desta subespecie fotografado o día 20 de setembro de 1890 polo doutor portugués Ricardo Jorge e publicada dezaoito anos despois na revista "Ilustração Portugueza".

Segundo parece a imaxe presenta un macho desta especie, en estado lamentabel iso sí, e pode tratarse do derradeiro exemplar da subespecie lusitana visto polo home, xa que a data de extinción oficial ronta o 1893. Aínda que existen outras imaxes da subespecie lusitana de cabra montesía, esta é a única que se coñece na que se pode apreciar un exemplar con vida. 

Coa aparición desta imaxe desatouse un debate que atinxiu incluso ao sexo do animal, xa que había quen afirmaba que a imaxe mostraba unha femia e non un macho. Hai que dicir, asemade, que os machos desta raza eran os que apresentaban uns cornos máis pequenos de entre todas as subespecies de cabra montesa coñecidas. Hai que dicir ademáis que a variabilidade xenética que a poboación da cabra do Xurés presentaba nesa altura debía ser bastante escasa, e esta debía de verse refectida no aspecto físico dos animais. Non debemos esquecer ademáis que o exemplar que se nos mostra é salvaxe, e as condicións ás que debía estar sometido en catividade debían ser pouco idóneas, por dicir algo.

Con todo, velahí queda este documento, que real ou non servirá para abrir de novo o debate sobre as especies extintas na provincia de Ourense nos derradeiros séculos, e para reinvindicar de novo a renaturalización e conservación da natureza galaica en todo o seu explendor.

Tirade vós as vosas propias conclusións, e opinade, se o tendes a ben, sobre o que mostra realmente a imaxe, e se queredes, debatímolo, un saúdo.

Nomes Vernáculos do oso pardo no Noroeste Peninsular: Tabú Secular

"A única posibilidade de descubrir os límites do posible é aventurarse un pouco máis neles, hacia o imposible"- Arthur C. Clarke (1917-2008)- Escritor inglés de ciencia ficción.

Teño que confesar denantes de abordar esta complexa entrada que a miña intección en orfixe era facer unha entrada sobre a toponimia ourensá asociada á presencia do oso pardo (Ursus arctos). Cando comencei o periodo de documentación ao respecto fíxenme a seguinte pregunta, cal é ou era o nome que na provincia, ou en Galicia se lle da ao oso?. A resposta pareceu sinxela nun principio, oso ou urso, aínda así a resposta podería facer levar a enganos ao confundir certa toponimia asociada a óso (de osamenta ou esquelete). Problemática que tamén foi abordada no veciño Portugal, onde so se aceitaba o vernáculo "urso", cando na fala viva do Norte do país veciño existía tamén o vernáculo oso. Na escrita as diferencias fonéticas dilúense, e o imperativo dunha normativa xeral, sexa no idioma que sexa, despóxanos da autenticidade dialectal da lingua.

Para a redacción desta entrada tiven que retroceder moito no tempo, ata as raices mesmas do galego e incluso moito antes, xa que o galego é un idioma que se alimentou durate séculos de diversas linguas anteriores, por por un exemplo sería como un gran río no que desembocan numerosos regatos e pequenos ríos, todos aportan a súa auga ao río principal diluindo a súa propia identidade.

Ben comezaremos por retroceder no tempo, e informarnos das fontes mesmas do galego e darnos conta que os galegos, en certo modo falamos moito alemán. E isto ten a súa explicación.

A maior parte dos idiomas europeos proceden dun tronco común, o indoeuropeo, ou proto-indoeuropeo, linguaxe propia dos primeiro agricultores que segundo ian extendendo a súa cultura ían extendendo o seu idioma, que cos matices das diferentes linguas indíxenas, foron resultando diferentes idiomas máis ou menos localizados. No contexto Ibérico parece que existiron duas linguas "indoeuropeas" e de cultura "celta", o lusitano, no Norte e Noroeste da Península, e o Celtívero no resto. con diversos matices locais aportados polas diferentes tribus localizadas por ese tempo en Iberia.

Ben, podemos asumir que os pobos da península dese tempo (idade do ferro), eran de cultura celta, cultura que se extendía por gran parte da Europa Occidental dende Alemania (Germania), pasando polas illas británicas, Franza etc. Eses pobos, que hoxe chamariamos paganos ou pagáns, tiñan o seu propio olimpo de deuses, e a súa propia relixiosidade, e os seus propios animais totémicos. Parte deses animais totémicos eran considerados tabú, e o seu nome non podía ser pronunciado, e a súa imaxe non podía ser representada. Esta tradición pénsase que ten a súa orixe moito antes, no Paleolítico, e explicaría a ausencia de certas especies animais na arte rupestre da época. Esta tradición de tabú mantense na actualidade en certas zonas  con respecto ao lobo (chámaselle Xan ou outro nome por que o nome do lobo non pode ser pronunciado). Esta tradición celta deu como resultado a aparición dos vernáculos actuais non pobos germanos e anglosaxóns (Bär e Bear respectivamente que vería a significar "el marrón"). Cando a palabra orixinal en protoindoeuropeo seía artz ou similar e da que evolucionarían arctos en grego ou o propio nome do rei Arturo, que sería o rei oso en gaélico (o rei arthur, segundo a lenda tería prohibido matar osos, xa que era o seu totem). Como vedes a historia se complica. xa que aínda que o galego é unha lingua romance (deribada do latín), bebe tamén das linguas indíxenas anteriores á conquista romana da península, sendo a mezcla destas linguas co latín as que deron como lugar a aparición das diferentes linguas romances do Sur da Europa. Ben, por si todo isto non fose suficiente, temos unha deusa  celta Artio, que se representa en ocasións baixo forma de oso. (esta deusa se asimilaría con Artemisa, deusa graga da caza).

A crenza dos pobos máis primitivos no tabú do oso, fixo que en certas culturas, co paso dos séculos, se asimilasen palabras doutras linguas para referirse ao plantígrado animal, así en euskera (que non é un odioma de orixe indoeuropea) teriamos palabras con posible raiz celta como artz,  hartz ou artzá. A raiz arth e art das linguas centroeuropeas para oso é a mesma que para "estrela" e viría a significar "o que brila" e tería moito a ver con certa estrela da constelación da Osa Maior.

Ben a historia sería que entón, dependendo da crenza local ou non do tabú do oso, teriamos certos topónimos comezados por art- no Noroeste ibérico, que poderían farcer referencia, á presenza do oso ou á deboción da deusa Artio (deusa oso). (Arteixo, e Artón estarían nesa órbita).

Seguindo coa historia teriamos que trasladarnos á caida do imperio romano de Occidente, nesa época prodúcese a chegada ao Norte peninsular dun pobo bárbaro de orixe centroeuropea, os Suevos , de cultura Xermánica, unha corrente migratoria dunhas 30000 persoas que en pouco tempo formarían o primeiro e máis antigo reino de Europa, Suevia. A este reino, que durante máis de 500 anos dominou gran parte do Norte e Occidente Peninsular, debémoslle, tamén outra forte aportación centroeuropea ao galego. Que se ve reflexada non tanto no galego oficial, coma no galego da rúa. Me explico, á hora de abordar os nomes vernáculos dos seres galegos, atopamos que gran parte deles teñen unha orixe xermánica e non latina, xa que o galego normativo tende a fixar un nome oficial para cada especie, habitualmente o máis latino. Laverca (Alauda arvensis) sería un dos poucos nomes xermánicos oficiais na Galiza, e é común ao portugués.

Ben, como vedes a historia segue a complicarse por momentos...Estes pobos xermánicos aportaron a palabra Bär, e dela resultarían os topónimos referintes ao oso con raiz (Br-) como Bruñeira, Brufe e certos vernáculos coa mesma raiz, coma esbardo.

Por último teriamos as formas máis latinas para referirse ao oso, que serían próximas ao latín orixinal ursus, e aínda vivas no Caurel, Ancares, Tras-os-Montes en Portugal e tamén en Zonas de Zamora, como en  Sanabria, esta forma é urso, e existen topónimos asociados coma o río Ursaria.

Unha vez dito todo isto, que no é pouco, imos desglosar primeiro os vernáculos astur-leoneses. A presenza continuada da especie durante os derradeiros anos fixo que Asturias e zonas próximas conserven o maior número de vernáculos da peninsula para a especie moitos deles de clara orixe non latina.

Albarión e Bardión son usados en Asturies para referirse a un oso adulto, para as crías existen vernáculos como albarcín, albarciu, alberciu, albarín, esbardu, esbardo, esgañu, ñalgañu, rancaño (que tamén é apelido en Asturias!) osu, rascañu. Este punto resulta interesante, xa que Albarión,  Albarcir, parecen relacionarse con Alvariza e Albariza, as construccións circulares típicas para protexer as colmeas en zonas con presencia de osos. Pero máis aínda en certas zonas as albarizas ou alvariñas eran lugares con concentración de colmeas.....

En Cantabria teriamos vernáculos como  escanu, escaña, escañetu, osicañu e rascañu.

Tedes esta e máis información de vernáculos peninsulares sobre o oso pardo no seguinte enlazamento AQUÍ

Como vedes, seguramente nun pasado recente a riqueza vernacular para o oso pardo na provincia de Ourense foi moito maior no que na actualidade parece, e a través da próxima entrada, a dos topónimos oseiros de Ourense, achegarémonos á problematica da orixe dos topónimos crípticos que nun momento dado poden facer referencia ao plantígrado.

Por último tendes no foro celtiberia ampla información sobre o tema, moito mellor explicada que a miña.

Así e todo apunto a un posible vernáculo en áreas do macizo central, de posibel orixe xermana, bruzo.

De tódolos xeitos, un blogue é unha árbore que se alimenta dos seus comentarios, que enriquecen a información, así, me encantaría que aportasedes os vosos propios vernáculos das zonas que coñecedes.

 

Pasado, presente e futuro do oso pardo na provincia de Ourense.

"Qué inxusta, qué maldita, qué cabrona a morte que non nos mata a nós senon a os que amamos."

Carlos Fuentes (1929-2012) Periodista e escritor mexicano.

O oso pardo (Ursus arctos) é o maior carnívoro presente na provincia de Ourense nos tempos históricos. Hoxe oficialmente extinto da provincia tivo un longo historial de andanzas polas nosas serras que foron habitadas pola especie durante séculos.

Falaremos en primeiro termo da distribución histórica da especie en Ourense. Na idade media a especie estaba presente na práctica totalidade da provincia, a excepción das cotas máis baixas dos vales máis densamente poboados. Podemos falar polo tanto dunha distribución prácticamente contínua por Ourense que se ve reflexado tamén na toponimia (Oseira, Fonte do Oso, Folgoso, ou Val dos Osos). A presenza de alvarizas, unha sorte de construccion circular en pedra propia do Norte da Península Ibérica, na que se protexían as colmeas do ataque do oso tamén nos da unha idea da distribución pretérita da especie.

Por esas datas a Galiza era un reino independente, e a caza da especie era un privilexio reservado á monarquía, de feito, na nosa provincia, tiñan dereitos de caza varios dos infantes da coroa. En zonas como a Ribeira Sacra ou a Serra de San Mamede, este privilexio, dificil de levar á práctica en realidade, supuña o perigo de ser condeado a morte se cazabas un dos osos do infante sen o seu permiso. A problemática da presencia do oso na provincia e a ausencia real de "control da poboación" por parte da monarquía reinante, fixo que a administración real do territorio caise en más da Igrexa, que exercía o seu poder a través dos mosteiros e os seus coutos, daquela máis abondosos e poderosos que en ningún outro momento da historia.

A razón de que a caza do osos estivese en máns da momarquía radicaba nunha curiosa costume culinaria da época, a man do osos, cociñada, era un manxar moi cobizado, ao que soio os reises tiñan dereito. Temos outro dato curioso, existe un documento depositado no arquivo municipal de Ourense, no que os monxes do mosteiro de Santa Cristina reclaman ao rei a caza dos osos do seu couto, que ía da Ribeira Sacra ata o Monte Meda, xa que os osos comían os salmóns que remontaban o río Sil, e que os monxes consideraban da súa propiedade (xa vedes co paso dos séculos na Ribeira Sacra extinguiuse todo, monxes, osos e salmóns). Con ocasión de estas protestas, a monarquía podía dar permisos de caza, sempre baixo unha condición, que as máns dos osos fosen gardadas para deleite da monarquía, (o que non sei é en qué condicións chegarían á boca dos reises...)

Ben sigamos que me vou do tema, se avanzamos no tempo, digamos ata o século XIX, podemos dicir que o oso pardo se extinguira da Ribeira Sacra, pero aínda habitaba con continuidade o Macizo Central Ourensán, as serras limítrofes con León e Zamora, a Dorsal Galega, dende a confluencia das provincias de Lugo, Ourense e Pontevedra, a serra Martiñá e moi provablemente a do Suido, en conexión cas poboacións do centro da Galiza. Tamén estaba presente na maior parte das serras limítrofes con Portugal.

A principios do século XX, en Ourense prodúcese unha situación moi similar á que sufriu o oso pardo nos Pirineus a finais dese mamo século. As poboacións, perseguidas e decimadas, fican fragmentadas compostas por exemplares aillados que viven como cadáveres vivintes. Así por esa época teriamos algún exemplar no sur do Macizo Central, quizais cunha certa conexión coas xa maltreitas poboacións zamoranas e leonesas, e nas Serras da Baixa Limia, na fronteira con Portugal.

O derradeiro oso pardo que se cazou oficialmente en Ourense foi no ano 1945 en Couceiros (Padrenda) e dous anos antes cazouse outro en Sarreaus (A Limia) nun lugar coñecido como a pala da Osa. Sen embargo, ¿foron estes os derradeiros osos Ourensáns? os datos cos que contamos fannos pensar que non.

O oso que en 1945 cazou Camilo Yoves cunha forquita, formaba parte dun grupo de tres osos, o máis provable é que camilo, un rapaz de 14 anos por aquel entón, matase un xuvenil a piques de independizarse, polo que seguramente eses tres osos eran un grupo familiar, unha osa e dous cachorros, e se isto é certo debería haber tamén un macho, quizáis xa vello, vagabundeando por ahí. Non hai que esquecer que por aquel entón a especie non estaba protexida, e o veleno campaba polos montes dun e doutro lado da fronteira. ¿Pero se iso é así onde foron a parar eses osos?, temos datos que indican que un exemplar foi cazado en Baltar nos anos 50, e en 1972 produciuse o derradeiro rexistro na zona, un oso atacou unha colmea en Entrimo.

No macizo Central Ourensán a historia non foi mellor, despois de 1943, cando se cazou o osos de Folgoso en Sarreaus, a especie parece que se mantivo ata mediados de século desaparecendo dende antón de alí.

A historia é bastante diferente nas serras orientais (Trevinca, Enciña da Lastra e O Eixo), nesas serras o osos tivo presenza intermitente pero contínua durante todo o século XX. Esta presenza xustificaríase pola entrada de exemplares en dispersión dende as poboación occidental da Cordilleira Cantábrica, ou dende a poboación relicta dos Montes Zamoranos, máis próxima xeográficamente.

Ben, agora un pouco de catequesis oseira. Á hora de considerar a área de distribución do osos pardos hai duas maneiras de tomalos datos, a da administración ou a da lóxica. Pero vaiamos por partes. Hoxe en día o osos pardo é unha especie en perigo de extinción protexida tanto polas leis autonómicas, como polas estatais e polas europea, ademáis de algunha internacional que temos asinada. Isto significa que, dado o alto grao de protección que ten a especie, a súa mera presenza xa significa algo, é un hábitat dunha especie en perigo de extinción e hai que protexelo. E é aquí onde entramos no rizo do rizo ¿cal é a distribución oficial dun oso?, pois depende, depende si depende do pao de quen a mida...Se estiveramos a traballar nun atlas de distribución de vertebrados a resposta sería sinxela, ou hai oso ou non o hai, punto e a parte, pero no caso das especies en perigo de extinción a administración xoga ao xogo do rato e o gato, nunca millor dito, xa que a presenza dunha especie en perigo de extinción, para algúns de nós un  orgullo, para outros significa un problema, e con esa actitude condenan aínda máis á especie, que conste.

No caso do oso a distribución mídese en unidades reproductoras, é dicir o oso habita única e exclusivamente onde se reproduce, e isto ten o seu por qué. As femias de oso son moito máis sedentarias que os machos, teñen áreas de campeo moito minores, e polo tanto se só temos en conta a estas para medi-la distribución da especie, teremos unha área de distribución oficial pequena. Pola contra os machos son moito máis nómadas, con áreas de campeo de centos ou incluso miles de quilómetros cadrados. Isto ben a significar que un macho de osos pardo pode recorrer a totalidade da área de distribución oficial da especie nun so ano, buscando femias cas que reproducirse. E temos outro dato a ter en conta, cando os cachorros de oso se independizan, pasan unha tempada vagabundeando polo mundo ata atopar o seu lugar chegada a madurez sexual. que temos entón, unha área de distribución do oso no que a especie está totalmente desprotexida. Esas áreas de campeo poden, e de feito o  son, ser vitais para a conservación da especie a medio e longo prazo, xa que serán as zonas na que se alimentan, e nas que nun futuro próximo críen as tan apreciadas femias. Por por un exemplo, se tiveramos un paxaro migrador en perigo de extinción que áreas habería que protexer para garanti-la súa supervivencia, a de cría, as áreas de alimentación ou os cuarteis de invernada?, evindentemente terán que ser todas.

Pero aínda tendo en conta a distribución oficial da especie que a administración se empeña en impor, dende que a especie se reproduce até que a especie se recoñece como reproductora oficial poden pasar anos, moitos anos, e o estamos a ver nas serras orientais da provincia de Lugo, Ancares e Caurel, onde xa hai tres femias reproductoras sen que a administración da Xunta diga nin pío, non vaia a ser...Este feito vese tamén na área de presenza da especie (a non oficial) que na actualidade chega ata Vilalba, e até as propias portas da cidade de Lugo, pero a Xunta non se dará por enterada até que o oso chame ás mesmiñas portas do pazo de Raxoi. (conste, Seoane nomea a especie nas proximidades de Santiago de Compostela a mediados do século XIX).

Esta política de tolos fai que a presenza da especie, lonxe de supor unha vantaxe, se transforme nun problema pola nula política de prevención da administración. Neste intre a política de prevención debería ir nunha dirección clara, a protección da colmeas nas áreas con presenza de osos, é dicir, na recuperación das alvarizas, antes de que o problema vaia a máis, e non con cables pastores, xa que tan en  contra estamos do "feísmo", senón na recuperación da nosa tradición etnográfica. Sería moito mái barato subenciona-la construción de alvarizas que estar a pagar canta colmea destroce o oso, que todos sabemos que debece pola mel. Así evitaríamo-la problemática dunha presenza da especie de entrada xa negativa. E conqueriríamos discernir as colmeas atacadas polo aoso, daquelas produto da vaga de roubos de colmeas que está tendo lugar en Lugo e Ourense. Asemade, xa que temos un rexistro de indicación xeográfica protexida para o mel de Galicia, non estaría de máis crear unha mel cun selo propio "mel do oso", na que convivencia da especie coa producción apícola se vise beneficiada económicamente. Tanto pola valorización do producto en sí, como polas vantaxes fiscais que deberían ter estes productos.

Pero a responsabilidade da administración parece que non vai por ahí, en fin rematerei esta entrada co presente do oso en Ourense, que ten un horizonte complicado a espensas do que ocorra ca contrucción en trazado definitivo da autovía A-76, xa que pode supor unha barreira infranqueable para a dispersión da especie hacia Ourense.

Na actualidade a provincia de Ourense, supón unha importante área de dispersión xuvenil para os exemplares de osos pardo independizados do occidente da área de distribución cantábrica da especie, e dicir, os exemplares nacidos das unidades reproductoreas asentadas nas serras limítrofes de Lugo e León. Asemade exeiste ao perecer unha poboación relicta en Zamora, composta por non máis dunha decena de indivíduos. En Ourense a presenza da especie está constatada nas serras orientais, Enciña da Lastra, Trevinca e O Eixo, con incursións cada vez máis frecuentes hacia o interios do macizo Central, polos concellos de O Bolo, Vilariño de Conso, etc, onde as pegadas da especie son cada vez máis frecuentes.

 O oso pardo é unha das máis impreseionantes especies de mamíferos da Galiza, unha sorte poder voltar a contar con ela, abrámoslle as portas, por que a súa presenza á de ser beneficiosa para todos nós, tanto económicamente como sentimentalmente, o oso é un de tantos emigrantes que un día marcharon da terra coa esperanza de voltar á casa, é un de tantos deportados por que a incomprensión non entendía de sentimentos, e un de tantos exiliados que volta por que a liberdade toca a porta, o oso é un galego máis!

Un país de Cabrois!

"A diferenza entre a estupidez e a xenialidade é que a xenialidade ten os seus límites"-Albert Einstein (1879-1955)- Físico alemán.

Era eu aínda un rapazolo adolescente alá polos anos noventa do pasado século cando a miña mestra de galego (Manuela) me ensinou aquelo dos bloques dialectais do galego. Todo un descibrimento para min que o único galego que estudiara até entón era o normativo. Manuela era reintegracionista, e grazas a ela aprendín que o galego é un idioma tan policromático coma o mesmiño arco da vella, cheo de matices e fermosuras.

Daquela aprendín que no bloque dialectal oriental fan o plural rematado en -ois, é dicir pantalóns serían pantalois, e cabróns serían cabrois.

Xa algún de vós estará a pensar que toleei, pero despacio que todo ten a súa explicación.

En algunha ocasión nos achegamos a través das páxinas deste blogue á tristemente coñecida das nosas cabras montesas autóctonas (Capra pyrenaina lusitanica) desaparecidas entre o fin do século XIX e principios do XX a causa da persecución directa por parte do ser humano. Tedes máis info nos segintes enlazamentos: aquí e aquí

Extinguida a raza propia das serras do norte e noroeste da Península Ibérica, co paso dos anos puxéronse en marcha proxectos de reintroducción coa raza da cabra montesía propia das serras do centro peninsular a cabra montés de Gredos (Capra pyrenaica victoriae). Así, na provincia de Ourense atopamos cabras montesías na actualidade na serra do Eixo (A Veiga) nos Montes do Invernadeiro (Vilariño de Conso) e na serra do Xurés no parque natural e reserva da Biosfera Xurés-Gêres. Todos estes puntos non supoñen na actualidade nen un 10 % da distribución orixinal da subespecia lusitana.

Recentemente comezou a máis que polémica tempada de caza, e digo polémica por que este ano os tiros xa chegaron demasiado lonxe. Sen censos  contrastado a Xunta de Galicia decidiu pola súa conta e risco que as cabras montesas da serra do Xurés xa son demasiadas e hay que cazalas, que nos da igual que sexa rede Natura 2000, que estexamos nun Parque Natural, etc etc, que hay que cazalas e punto, algo que ilegalmente xa estaba a acontecer sen que se tomaran as medidas oportunas, que conste!. 

Pois señores vaiamos por partes, se unha asociación de cazadores, pola súa conta e risco, decide que vai mercar unhas cabras montesas (cos seus propios recursos), soltalas no monte, deixar que críen, e despois cazalas, pode ser discutible, pero alomenos non dispoñen de recursos públicos que son de todos para o seu uso lúdico, e digo lúdico por que me nego a califica-la caza como unha actividade deportiva. De deporte ten o que teño eu de monxa.

Agora ben, o proxecto de reintroducción da cabra montes na reserva da biosfera transfronteiriza Xurés-Gêres foi mil veces posposta por que España non quería perder a exclusibidade da especie (é un trofeo desexado en media Europa e que soio se podía cazar en España). Finalmente ocurriu a solta de exemplares provintes da aclimatación de exemplares de Gredos feita no Parque Natural do Invernadeiro, fai uns anos. Eses exemplares custan cartos, e o proxecto de reintroducción tamén, e non son catro pesos señores, falamos de centos de miles de euros investidos para que agora rematen no punto de mira dalgún cazador amigo vai tú saber de quen. 

E eu digo,se realmente sobran cabras montesas no Xurés (algo que realmente dubido) namentras exista un soio monte ou serra na que a cabra montesa estivese presente no pasado e non o estexa na actualidade eses exemplares deben ser traslocados até recuperar a distribución orixinal da especie non soio en Ourense, senón en todo o Noroeste Peninsular. Así se existe un altar dos cabrois no Macizo Central, e este xa non ten cabrois, haberá que porlle solución. Se os monxes do Mosteiro de Santa Cristina de Parada do Sil, non dicían que na Ribeira Sacra había cabras montesas, pois haberá que recuperalas! e se o rexistro fosil ao te temos acceso na serra da Enciña Lastra nos dí que alí había cabras montesas, e aínda encima é un parque natural, pois haberá que por lle solución.

Pero claro, cando falamos de lobbys neste país, o da caza é máis perigoso e poderoso que calquera outro, xa se ben onde se fan os negocios, onde se firman os nosos dereitos e onde se gastan os nosos cartos, que tanto traballo nos custa gañar e que outros gastan alegremente a mancheas. Lobys que curiosamente condenan aos nosos lobos a morte, lobys que tirotean os nosos linces.

Este lobby que se comunica por radio nas cacerías, e que fala en clave por se acaso, chamándolle "el de la pana" ao noso lobo ibérico, hoxe máis ca nunca dende a democracia, no punto de mira de políticos gandeiros e extremistas varios. "El de la pana" é o vernáculo críptico usado polos cazadores durante as cacerías ou montarías de caza maior, para indica-la presenza dun lobo e poder tirarlle. Úsase para evitar ser descubertos pola gardería de montes (aqueles gardas que fan ben o eu traballo, que por sorte aínda os hai), e que poden intervir e escoitar as comunicacións dos cazadores durante as cacerías. Pero lectores, as tecnoloxías avanzan, e seguramente o fan en contra da nosa fauna e principalmente en contra "del de la pana", o noso lobo que se está a enfrontar ao lobby non so dos cazadores, senón de banqueiros e políticos, como o derradeiro maqui da fauna galega.

Queridos irmáns, a nosa fauna é nosa, tan nosa como no noso himno, coma a nosa baideira, tan nosa como onoso río Miño, e tan nosa como os nosos castros, unha riqueza que nos pertence a todos, non só a uns poucos, nosos son os montes, non son deles, son de todos e todas cantos nacemos na terra, de todos aqueles tamén que veñen a ver as nosas marabillas, que son moitas. O lobo somos todos, e todos somos a aigue que cruza os ceos das serras, eles, todos os compoñentes da nosa fauna, todos e cada un deles, somos nos mesmos, e a súa liberdade é a nosa liberdade mesma, e a súa vida é a nosa mesmamente.

É por iso, amigos que eu voto por un país de cabrois, que non leven gravata, por uns montes cheos de lobos e cabrois, pero sen  escopeta!

A lamprea mariña en Ourense.

"Avergóñate menos de confesa-la túa ignorancia, que de porfiar nunha necia discusión que a faga patente"- Eliz Joceline (1595-1622)- Escritora inglesa.

A fauna histórica da provincia de Ourense ben podería compararse cunha tráxica novela negra, na que a aparición dunha sinistra personaxe desemboca nunha serie de asasinatos en serie na que o pistoletazo de saída o supón un oscuro protagonista, o ser humano. Como a vida mesma, nesta novela van faltando personaxes, como páxinas dun libro inconcluso de fin indescifrable.

Unha desas desafortunadas vítimas da nosa novela negra é a lamprea mariña (Petromyzon marinus), un peixe agnato moi apreciado na gastronomía do Noroeste Peninsular, tanto coma si dun manxar de deuses se tratase. Mais vaiamos por partes...

Como xa dixemos a lamprea mariña é un peixe, de forma serpentiforme, que con até 1.5 metros de lonxitude, é a maior das especies de lampreas que viven na Europa. Trátase dunha especie anádroma, o cal quere dicir que vive no mar e remonta os ríos para reproducirse. A lamprea mariña é un peixe parásito, que subciona sangue doutros peixes coa súa boca en forma de ventosa e armada de dentes, aínda que tamén pode comer pequenos peixes enteiros e carroña.

Os exemplares adultos son mariños, máis aos tres ou catro anos acadan a madurez sexual, e remontan os treitos baixos e medios da cunha dos ríos para reproducirse, feito que soe ter lugar a primeiros de ano, durante o remonte dos ríos as lampreas non se alimentan. Chegado o momento as femias pescudan no río un fondo con grava e area, e excaban nel un buraco dun metro de diámetro e uns 20 cm de profundidade, recollendo croios coa súa boca subcionadora. Unha vez rematado o "niño" o macho adíderese á femia e fertiliza os milleiros de ovos que pon (entre 34000 e 100000!). Rematada a reproducción os adultos morren. Despois de dúas semanas nacerán as larvas, que viven entre 2 e 5 anos enterradas no bulleiro (barro) do fondo do río, alimentándose do que filtran no seu meio (microorganismos e materia orgánica). Ao acadar os 20 cm de lonxitude comezan a metamorfose, na que a aleta dorsal da ammocetes (que así se denomina á larva da lamprea), dá lugar ás tres aletas dorsais da lamprea adulta. Nese momento a lamprea viaxa ata o mar, onde vivirá a uns 200 metros de profundidade.

Houbo un tempo no que as lampreas habitaron a nosa provincia, xa que remontaban o río Miño, cando menos ata a súa capital. Proba delo son as pesqueiras que o Monteiro de Oseira (San Cristobo de Cea) posuía no río Miño ao seu paso pola parroquia de Arrabaldo, na actualidade situada no concello de Ourense e en tempos pertencente ao desaparecido concello de Canedo, nas que entre outras especies se capturaban as lampreas. Chegado o século XX, a construccción indiscriminada de obras hidráulicas nos ríos ourensáns impediu o remonte da lamprea no río Miño, feito que se materializou definitivamente no ano 1970 coa construcción do encoro de Frieira.

Na actualidade, desgraciadamente, a única maneira que temos para ver unha lamprea viva en terras ourensáns é dentro dun acuario á entrada dun restaurante, á espera de ser cociñada, como a destas imaxes, obtidas nun deles recentemente alá por Terras de Celanova.

Un tópónimo interesante....O río Bibei: O río das cabras montesas.

O río Bibei é un afluente do río Sil, a súa vez afluente do río Miño, que nace en terras zamoranas para desembocar na provincia de Lugo, no concello de Ribas de Sil. Durante o seu curso percorre unha ampla área de montañas a través das provincias de Zamora, Ourense e Lugo.

Existen duas teorías sobre o significado do nome do río Bibei, a primeira asóciao coa palabra prerromana Ibex, que significa Cabra Montés, que que foi incorporada ao latín por Plinio El Viejo. A segunda acepción vería a significar corrente de auga.

Este topónimo enlaza con outros semellantes da comarca zamorana de "La Cabrera", como Ybey, Ibei, Ibe ou Vivei, que poderían ter ambos significados. 

Persoalmente, debido ao hábitat e á propia toponimia anexa á cunca deste río, inclínome pola primeira teoría, que viría a indicar un río encañonado no que habitan cabras monteses. Neste caso a subespecie sería Capra pyrenaica lusitanica, en tempos habitante do cadrante nooccidental ibérico e extinta en 1892.

A igrexa románica de San Pedro da Mezquita: fauna en pedra.

"Despois de ter percorrido o mundo enteiro na procura da felicidade, daste de conta que estaba na porta datúa casa"- Proverbio africano.

En moitas ocasións témonos achegado ao patrimonio artístico da nosa provincia, e nel temos atopado cousas ben interesantes, que mesmo nos chegan a fascinar, ao atopar especies extintas xa da nosa xeografía.

Desta volta imos a deter a nosa mirada na igrexa románica de San Pedro da Mezquita, situada no concello ourensán de A Merca.

Neste primeiro grupo de imaxes aparece a primeira curiosidade, unha representacidon da loba capitolina, lenda clásica sobre a fundación da cidade de Roma, que conta como os xemelgos Rómulo e Remo, lendarios pais do imperio romano, foron amamantados por unha loba. Esta representación aparece tamén en Xunqueira de Ambía.

Na seguinte imaxe pertence á portada da igrexa, nela vemos dúas curiosidades. Á esquerda, e detrás dun personaxe barbado (quizáis un rei ou profeta), alcánzase a ver, non moi ven, unha imaxe dun xabarín (Sus scrofa). A continuación deste, á dereita do mesmo, aparece un réptil, serpentiforme e bípedo de difícilclasificación, pero que quizáis poida ser un dragón ou, quen sabe, un escáncer , réptil do xénero Chalcides.

Nas duas seguintes imaxes aparece un ser diabólico, unha sorte de mamífero monstruoso de dificil clasificación, a ver que opinades vós.

Esta é quizáis unha das representacións que máis me gustaron, trátase dunha escea de caza silvestre, a cadea trófica pura e dura...Nela observamos unha lebre ou coello, que está a ser capturada por un  depredador. O mal estado de conservación deste capitel non nos permite facer unha identificación definitiva do animal, que ben puidera ser un lobo (Canis lupus), un lince (Lynx sp.) ou calquera outro.

 Situado fronte á loba capitolina anteriormente  mencionada, atopamos outra escea ben curiosa, nun contraforte na igrexa, aparece o que parece ser un oso  (Ursus arctos) cunha presa, sobre el, case amenazador, un personaxe cunha lanza.

 Na seguinte imaxe, un par de dragóns sobre un castelo, como formando un escudo que corona unha das fiestras.

 Nas duas seguintes imaxes, embelecendo unha fiestra, aparece un dragón, á dereita da mesma, moi similar á coca da igrexa de Serantes en Leiro.

 O seguinte capitel parece demasiado deteriorado para ser identificado, puideran ser touros, bisontes ou osos..

 A igrexa de San Pedro de A Mezquita, data cando menos do ano 986 d.C.e foi declarada monumeto nacional en 1931, se dades unha volta pola zona, non deixedes de visitala, merece moito a pena.

Conta a lenda que esta igrexa foi construida polo mesmo diaño nunha soa noite, hai quen dí que foron os mouros coa axuda deste os que a levantaron, feito que da que pensar nun lugar chamado a Mezquita... ¿non credes?

En recordo á Pita do Monte (Tetrao urogallus)

"Tódalas guerras son santas, desafíovos a que atopedes un belixerante que non crea ter ao ceo da súa parte" - Jean Anouilh (1910-1987)- Escritor francés.

Por tod@s é sabido a especie de paranoia que invadiu últimamente o meu senso no tocante á iconografía relixiosa zoomórfica das igrexas ourensás, como unha clara referencia a unha fauna incógnita e agachada entre as pedras da arquitectura senlleira, agardando pacientemente para ser descuberta.

Recentemente topeime unha suxerente imaxe na portada da igraxa da Santísima Trinidade de Ourense, esta igrexa é un sobrio templo gótico construído a cabalo entre os séculos XII e XII, con remodelacións posteriores que lle outrogaron o actual aspecto fortificado.

Na Portada Norte do templo, entrada principal do mesmo, atópanse representadas duas aves que recordan bastante á desaparecida pita de monte (Tetrao urogallus), coñecida como "urogallo" en español, unha ave gallinácea tristemente extinta non só na nosa provincia, sinón tamén desaparecida de todo o territorio galego.

Sexa certa ou errónea a miña impresión, este figura pétrea vainos valer coma excusa para tocar o tema da extinta pita do monte, ou galo montés, como a especie era coñecida en partes do ameazado Macizo Central Ourensán.

Facendo memoria sabemos que até o século XVIII, a pita do Monte estaba presente na Serra do Xurés, no macizo Central Ourensán, No Macizo de Trevinca, e, probablemente na confluencia das provincias de Ourense, Lugo e Pontevedra. unha distribución histórica que coincide sensiblemente coa distribución histórica doutra especie tamén tristemente desaparecida, o Urso ou oso pardo (Ursus arctos). No século posterior a especie desaparece da serra do Xurés.

As derradeiras citas históricas da pita do monte en territorio Ourensán ocorren oficialmente na época da postguerra, así os derradeiros animais foron cazados arredor do ano 1946 na Serra de San Mamede e nas estrivacións de Pena Trevinca, sen embargo sabemos a día de hoxe que a extición definitivamente da especie debeu producirse unha década máis tarde, entre os anos 50 e 60 do século XX, a tenor de testemuñas de cazadores da zona, e persoas que por esa època aínda comían galo de monte como un manxar, dato tamén reflectido na obra do escritor galego Álvaro Cunquero "Viaje por los montes y chimeneas de Galicia".

A pita do monte caracterízase por un complexo ritual nupcial, na que os machos atraen ás femias dende árbores siruadas perto de craros nas fragas. Sabemos a día de hoxe que as pitas de monte son fieis anualmente eses lugares, denominados cantadeiros. Dato tamén coñecido polos cazadores, que asexaban á especie na época adecuada nos cantadeiros, aproveitándose da "cegueira nupcial" da especie. O feito de que os macho fosen cinexéticamente máis valorados que as femias fixo que os derradeiros exemplares observados nas poboacións relictas galaicas fosen femias, xa que os macho eran perseguidos con maior saña, un feito que coíncide cos datos obtidos para a cabra montés lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), se sufriu tamén unha forte persecución, antes da súa definitiva extición a finais do século XIX. Os cantadeiros usados pola especie para as súas paradas nupciais eran coñecidos na provincia de Ourense coma "Campos de gallada", en referencia á cópula das gallináceas, e aínda a día de hoxe se conserva algún topónimo con ese nome no Macizo Central.

Con posterioridade á extinción oficial da especie na provincia de Ourense, rexistráronse referencias sobre a presencia da especie na anterga área de distribución histórica, que non foron confirmadas con posterioridade mediante a recollida de probas científicas propiamente ditas. Aínda así faremos referencia a estes datos, indicando a suposta observación de exemplares da especie nas serras limítrofes coa provincia de Zamora a finais do século XX, así como a caza de varios exemplares nunha serra limítrofe con Pontevedra a mediados do mesmo século.

Unha vez dito isto, apuntamos á caza coma causa directa da extinción da especie na provincia, acrecentada por un incremento da actividade cinexética en Ourense nos anos da postguerra debido ás carencias alimenticias da poboación local, xa que esa época é coñecida popularmente como "o tempo da fame", nese tempo a caza supuxo un alivio en ocasións para un pobo cheo de fame, cheo de carencias de liberdade e de cultura. E sobrado de man dura, e da "Letra con sangre entra".

Demos e linces. O misterio a portas da Catedral de Ourense.

"Cada nova esperanza que sentimos fainos ver de maneira distinta o pasado"- Luis Rosales (1910-1992)- Poeta español.

Despois de estar enfrascado nas ciberbarricadas, hoxe chego a fauna vertebrada de Ourense con forzas renovadas, e disposto a enfrentarme, desta volta ao misterio da historia.

Xa comentamos en máis dunha ocasión que a chagada do cristianismo á Península Ibérica supuxo a demonización de certas especies de animáis. Especies xa perseguidas dende tempos immemoriais en ocasións, por supor unha férrea competencia aos in tereses humáns, eran agora tidas como esbirros do mesmo diaño, coma representacións terrestres do mal. En troques algunhas especies adoradas coma tótenes vivintes polas relixións paganas, foron asímesmo perseguidas coma un antiséctico eficaz perante as novas crenzas.

A voltas ca iconografía relixiosa ourensá, percateime recentemente que na entrada dos templos cristiáns ourensáns hai sempre unha representación zoolóxica representativa do mal, habitualmente situada á esquerda da portada exterior principal do edificio.

A catedral de San Martiño (catedral de Ourense) é por sí mesma unha enciclopedia en pedra no que a iconografía zoolóxica se refire, pero centrarémonos na representación de felinos nesta ocasión.

Antes de entrar ao tema en cuestión, quixera por públicamente de manifesto a deficiente conservación do patrimonio artístico da catedral de Ourense, con multitude de estátuas de incalcilable valos histórico decapitadas, pintadas e grabadas por mans desalmandas.

Unha vez dito esto direivos que nas diferentes entradas da catedral están representadon unha clase de felinos, carentes de rabo, que semellan linces (queixas para os amigos).

O lince na galiza foi tido en tempos recentes como o mesmo diaño, pescudas en marcha indican que a mesma presenza do lince, seguramente europeo en moitos dos casos, foi incluso o inicio real da lenda do lobishome en certas bisbarras, chamado "lobo da xente" en certos lugares.

Outros dos vernáculos recollido na Galiza para referirse ao lince é o de "luberno", o que viría a ser "lobo do inferno", en clara alusión á orixe demoníaca do mamífero animal, por esa razón non é desvotable a idea que o demo estexa na milenaria catedral de Ourense representado como un lince, que sería o portavoz terrestre do demo.

As representacióins demoníacas dentro das igraxas cristiáns son frecuentes nos templos románicos e góticos.

cave, por outro lado que o que aquí se ve non sexa un lince, senón calquer outro felino, mesmo un león, que co paso dos séculos perdese o rabo pola erosión producida inclemencias climáticas sufridas polas pedras da catedral ao longo dos séculos, ou mesmo polos atentados artísticos.

Sen embargo, e en favor á miña teoría, seguramente unha tolada das miñas!, ei de dicir que ningún dos 6 felinos atopados nos exteriores da catedral de Ourense ten rabo.

Xuzgade vós mesmos, benqueridos amigos, e enfrontádevos comigo aos misterios da catedral.