Morfotipos urbanos de rás verdes ibéricas en Ourense.

Dun tempo a esta parte na cidade de Ourense téñense instalado en varias zonas verdes charcas artificiais, entre outras no Campus Universitario, no Parque do Ribeiriño ou na Rúa Avilés de Taramancos.

Estas charcas foron rápidamente colonizadas por diversos vertebrados, algún deles introducido a mantenta, coma o peixe vermello (Carassius auratus), outras de maneira natural, coma varias especies de odonatos.

Algunhas destas chacas están en rodeadas de entornos densamente urbanizados, e con poucas ou nulas posibilidades de ser colonizadas por parte dos anfibios de maneira natural. Outras, pola contra atópanse cerca de cursos de auga naturais, polo que esta posibilidade é máis provable.

Entre os anfibios neocolonifadores destes habitats acuáticos artificiais atópase a rá verde ibérica (Pelophylax perezi), un dos anfibios máis frecuentes da provincia e cunha alta capacidade expansiva natural. Sen embargo nas charcas habitadas por este anfibio en Ourense atopamos morfotipos que non se atopan noutros puntos da cidade ou da provincia colonizados ou habitados pola especie.

O pasado día 25 de agosto de 2014 dinme unha volta por algunha destas charcas para pescudar a posibilidade de que estas poboacións de anfibios teñan unha orixe antrópica (é dicir foses introducidas) e polo tanto poideses ter a súa orixe noutro país, dato que polo tanto indicaría que estamos ante outra especie de rá ou, incluso, algún tipo de híbrido.

O complexo de especies de rás verde europeas está composto por numerosas especies, estas especies hibridan con facilidade, dando por resultado poboacións hibridoxenéticas.

Os híbridos das ras verdes europeas son capaces de reproducirse coas súas especies parentais mantendo os seus caracteres híbridos. Asemade son capaces de formar poboacións propias sen aporte extra de xenes parentais, reproducíndose entre elas. Existen varias formas híbridad no continente europeo, coma a Rá híbrida europea (Pelophylax kl. esculenta) producto do cruce da ra verde europea (Pelophylax lessoane) e a ra verde grande (Pelophylax ridibunda). Ou a ra híbrida de Graf  (Phelophylax kl. grafi) cruce da ra verde ibérica (Pelophylax perezi) e a ra híbrida europea (Pelophylax kl. esculenta).

Na Península ibérica coñécense introduccións de varias especies de ras alóctoras, normalmente asociadas ás granxas de cría de ras para o consumo humano, ou en puntos de gran afluencia turística. Entre as especies detectadas en territorio peninsular atopamos a rá verde norteafricana (Pelophylax saharica), de orixe evidente, a ra touro (Rana catesbeiana), de orixe americano e gran tamaño, e a ra verde grande (Phelophylax ridibunda) de orixe centro europea.

Como vedes a historia das ras verdes no continente europeo dista moito de ser sinxela, e seguramente aínda dará moito que dicir nos próximos anos, polo momento aquí vos deixo algunhas das peculiares rás verdes da cidade de Ourense.

Ras verdes na Depresión Ourensá...menuda depresión...

A rá verde ibérica (Pelophylax perezi) pasa por ser un dos anfibios máis frecuentes da provincia, sen embargo, en ocasións, a abundancia dun ser vivo pode ser un handicap para detectar problemas de conservación nas súas abondosas poboacións.

Ao longo da historia foron moitas as especies "abondosas", tidas case que por pragas bíblicas, que sufriron e de que maneira a persecucións do home, chegando nos casos máis extremos a extinguirse por completo.

No caso da ra verde ibérica nada fai presaxiar que poda ter algún problema de conservación aparentemente, pero si profundizamos un chisco pode ser que descubramos algunha cousas. 

Nos derradeiros anos as poboacións desta especie sufriron unha importante merma, dita diminución foi especialmente salientable nas cuncas dos principais ríos da rede fluvial local (Loña, Barbaña, Barbantiño e Miño), parello a esta diminución, e mesmo extinción nalgún treito, detectouse unha diminución do tamaño dos exemplares observados. Esta diminución tanto poboacional como física, non se detecta noutros hábitats da Depresión Ourensá habitados pola especie, tales coma pozas ou charchas artificiais e naturais ailladas e sen contacto directo ca rede fluvial local.

Ao meu parecer pode haber unha ou varias causas, os verquidos contaminantes (principalmente no Barbaña), e a chegada do visón americano, especie alóctona que ven de conquerir o que non conqueriu o home (bueno a administración máis ben), que é a extinción local do cangrexo americano (outrora abundantísimo) no río Loña e posiblemente no Barbaña! flipa, conquerirá agora o visón americano extingui-las rás, e despois? comeranos a nos?¿ fará algo a administración para retirar do medio natural a esta especie invasora?, non direi permanezan atantos ás súas pantallas, por que ben seguro que vos sairían raices.

Nas imaxes unhas cantas ras verdes fotografadas en charcas urbanas da cidade de Ourense en datas recentes, reparade na variabilidade cromática individual que presenta a especie, e certos diseños que recordan aos morfos centroeuropeos de especies emparentadas con esta a nosa endémica rá verde ibérica ou rá de Pérez...

Ra verde en Entrimo.

Xa sabedes que o pasado día 9 de febreiro andiven por Olelas, un curioso pobo do concello de Entrimo, situado na bisbarra da Baixa Limia. 

Si unha cousa caracteriza a Olelas, e a unha gran parte da bisbarra da Baixa Limia, é a abundancia de auga, debido a alta tasa de precipitación que presenta a zona, das máis altas da provincia. Ese feito permite a presenza dun curioso anfibio, a píntega rabilonga (Chioglossa lusitanica), sen embargo a píntega aínda que apareceu, non se deixou fotografar. 

O que si detectamos desta volta  foi a presencia duns dos anfibios máis abondosos da provincia, a rá verde ibérica (Pelophylax perezi). Trátase dun anfibio anuro, cuiosbaixos requerimentos ecolóxicos fan prácticamente omnipresente en cursos e masasa de auga doce de toda a provincia, incluso naqueles contaminados, como pode ser o río Barbaña en Ourense. En olelas, cruzada por numerosos regatos de augas prístinas, esta especie endémica da Península, aparece incluso nos treitos de maior caudal e máis altitude da zona, ocupando un niño máis propio de outras especie que da propia ra verde. Curiosos son os bichos en ocasións...

Fauna nun topónimo histórico de Xunqueira de Espadañedo.

Existe no concello de Xunqueira de Espadañedo un tópónimo de cuio nome quero e debo lembrarme, esté é o pobo de Niñodáguia.
Niñodáguia é coñecido pola súa cerámica, nesta localidade existen explotacións mineiras de extracción de arxila, que deron como resultado unha antiga tradición alfareira que se prolonga até o día de hoxe.

Niñodáguia é, asímesmo, un topónimo interesante, xa que o seu nome indica a localización dun niño de águia real (Aquila chyrsaetos), o cal non é raro xa que esta localidade se atopa nas estrivacións mesmas do Macizo Central Ourensán, en territorio histórico da especie. Sen embargo o deturpamento e castelanización dos topónimos galegos ía traer consigo un dos capítulos máis curiosos e absurdos, no que foi o intento de borrar a cultura galega da face do país.

Aqueles que descoñezades o significado da lingua galega, debedes saber que Niñodáguia en castelán correctamente traducido, viría a ser "Nido del Águila", sen embargo a traducción castelánizadora non foi outra que "Niño de la Guía", despoxando de significado o máis que interesante topónimo.

As barreiras resultantes da extracción de arxila de Niñodáguia, ao ser abandonadas, banse naturalizando pouco a pouco, constituindo un hábitat interesante para aves, anfibios, memíferos, que pouco a pouco van colonizando o enclave, velahí tendes unhas pequenas mostras do que atopamos a finde pasada, nun Niño de águia histórico...

Un raposo (Vulpes vulpes), nidos de cegoña (Ciconia ciconia), gardafontes verde (Triturus marmoratus), ra verde ibérica (Pelophylax perezi) entre outros...

Entre vellas pedras xorde a vida...

Chegamos a Leiro, unha vila medieval e históricamente rica a causa do viño, viño sacado das uvas producidas polas vides regadas e protexidas por un río, o río Avia. Un río cruzado por unha ponte, medieval, disque con unha tráxica historia ás costas, de morte e tristeza. Unha ponte, sin dúbida, tesouro artístico de incalculable valor e beleza.

Disque esta ponte foi testemuña de numerosos suicidios, sexa como sexa hoxe a historia e ben disferente, e este monumento axúdanos a cruza-lo río para acceder a un pequeno núcleo de poboación de clara influenza medieval, con pequenas rúas a casas cheas de historia, de pedras cheas de vidas.

Como xa dixemos, baixo esas pedras un río, tamén cheo de vida, de aves, de peixes e, como non de anfibios. Entre eles unha rá verde ibérica (Pelophylax perezi) e un pequeno sapo cunqueiro (Bufo bufo) recén metamorfoseado, como vedes riqueza histórica e natural da man dun val que salvagarda non só a agricultura, senón tamén a natureza...