A BESTA DA RAIA: O LOBO CERVAL NAS SOMBRAS DO SÉCULO DAS LUCES.

"A civilización é simplemente unha serie de victorias sobre a natureza"- Willian Harvey- (1578-1657)- Médico Inglés.

 

Como sabedes algúns dos que me coñecedes o lince, o queixa ou lobo cerval (Lynx sp.) é sin dúbida o meu animal totémico, e un dos seres que me marcaron persoalmente hai xa uns anos. a día de hoxe, algunhas das entradas máis lidas deste blog seguen a ser os dedicadas tanto ao lince ibérico (Lynx pardinus) coma ao lince boreal ou queixa (Lynx lynx). Esta entrada abre un novo período de pescuda de información sobre a historia dos grandes felinos do noroeste peninsular, que en breve se ampliará con novas informacións que estamos a pescudar neste senso. Polo de agora vouvos amosar unha historia protagonizada por un gran felino que no ano 1760 atemorizaba ás xentes da raia. A "raia" é un termo coloquial moi utilizado en Ourense para referirse ás terras fronteirizas dun e doutro lado da fronteira con Portugal. Esta historia foi desvelada polo naturalista José Piñeiro, e tendes toda a info neste enlazamento. "EL LOBO CERVAL: NOTAS ETNOGRÁFICAS"

O século XVIII foi unha época convulsa en todo o occidente europeo, a aparición do movimento coñecido como A ILUSTRACIÓN, e a súa progriva extensión polo continente, viña a por en tela de xuízo á CASTA absolutista dese periodo. A ilustación é un movimento político e cultural que tivo especial incidencia na Franza e Inglaterra desenrrolándose entre o final do século XVII e a Revolución Francesa. A ilustración definiu un período histórico denominado o século das luces, así denominado pola clara determinación de sacar á humanidade das sombras da idade media e moderna, iluminándoa coas luces da razón. Un dos máis descatacos personaxes ilustrados da época na Galiza, e en toda España, foi o Pai  Martín Sarmiento, erudito e escritor benedictino (1695-1772).

Durante o século das Luces producíronse no occidente europeo, Franza, España, Portugal, Inglaterra, etc, unha serie de acontecimentos que ían a por de manifesto que nos atopabamos perante un cambio de ciclo, que a casta ou clases poderosas da época tratarían de capear. En breve, e a través destas verbas, seguro que atoparedes fortes similitudes coa actualidade máis candente. Pero vaiamos por partes, por que o asunto que estamos a abordar neste intre esixe unha certa concentración para chegar a conclusión máis ou menos claras, xa que neste intre imos a facer comberxer mundos aparentemente inconexos. A criptozooloxía, a historia natural, a historia contenporánea, a política, a etnografía, a mitoloxía e a bioloxía.

En ocasións a criptozooloxía aborda feitos históricos dunha maneira aillada e sensacionalista sen ter en conta o período histórico no que se producen nen  as crenzas mitolóxicas e culturais das xestes que as protagonizan, un claro exemplo deste feito é o caso da Besta de Gèvaudan, un carnívoro  antropófago que asolou terras francesas neste mesmo período histórico, e que ao meu entender agocha un asasino en serie da alta aristocracia gala da época, que se valía para capturar ás súas vítimas de cans adestrados con fines bélicos. E digo ben, por que elgunhas das razas hoxe coñecidas coma cans de presa, foron hai séculos utilizadas no fronte de batalla coma unha arma máis. Pero vaiamos directamente ao miolo da cuestión.

Alá polo ano 1760 unha sorte de besta estaba a rematar coa gandeiria da zona hoxe denominada "Eurocidade Chaves-Verín", en poucos meses centos de cabezas de gando, principalmente ovino, desapareceron dun e doutro lado da fronteira galaico-portuguesa ourensá. Non debemos esquecer que na Galiza do século XVIII, eminentemente rural, de un millón e medio de persoas, apenas cenmil vivian en núcleos urbanos, existían crenzas de orixe céltico que convertías aos grandes carnívoros en seres mitolóxicos, case máxicos. Estas crenzas, eran comúns a toda fachada atlántica europea e tiñan como protagonistas tamén a un ser mitolóxico denominado can ou lobo negro, unha pantasma zoomórfica da que falaremos noutra ocasión. 

Durante séculos as castes poderosas foron alleas ao sufrimento humano e á súa problemática, pero a chegada do século das luces, onde as castas estaban fortemente contestadas fixeron que tomases medidas moitas veces esaxeradas e extralimiadas, perante problemas que noutro tempo non terían sido solucionados.

Así perante á situación que estaba a acaontecer na fronteira, seguramente protagonizada por cuatreiros, que aínda hoxe actúan na mesma zona, a casta ía tomar medidas, e tamén un chivo expiatorio, o lobo cerval, denominación habitual na época para referirse ao lince. 

Así nese tempo o gobernador da vila Portuguesa de Chaves, ía reclutar a cifra de 12000 homes para acabar co tan temido lobo cerval deborador de ovellas, e non contento con isto, escribiralle ao gobernador de Monterrey (por aquel entón capital administrativa do Val do Támega galego), reclamándolle a participación de 1000 almas galegas para a encomenda da famosa captira da "Besta da Raia". Feito ao que o gobernador de Monterrei accedeu. Este feito provocou o enfado do noso ilustrado Martín Sarmiento, que por esa época escribe: "No hago más que cagar papeles. Todos los quieren y ninguno los quiere copiar. Así se me quita la gana de tomar la pluma. Sobre la fiera de la raya de Portugal tengo escritos seis pliegos, dando individual noticia de otra semejante que un pastor mató junto a San Pedro de Montes y cuya uña me remitieron. Es el que algunos llaman tontamente en Galicia tigre . Sus 4 nombres gallegos son lobo cerval, lobo rabaz, lubián y lobezno . Carta 104 1760, agosto, 13." 

Así o resultado desta operación militar, desta guerra ao lince, foi a morte dunha persoa dos participantes, un cabalo, sete raposos, e dous lobos ibéricos, chamados asnais polos portugueses, pero nin rastro da hipotética besta, eso sí, ante tal presenza militar na zona, os ataques ao gando desapareceron misteriosamente, quezáis por que o seu verdadeiro protagosnista non foi o chivo expiatorio que escolleron, o lobo cerval ,senón lobos de duas patas. eso sí, a contestación por parte da casta da época tiña que ser desproporcinada, para que o populacho vise que realmente miraban polos seus intereses.

Coma noutros casos, moitas das falcatruadas adxudicadas aos carnívoron antes, durante e despois deta data, foron seguramente protagonizadas por homes, e eu me pregunto, cantos asasinos en serie e ladróns provocaron o medo entre as xestes do pobo, que debido ás súas crenzas populares e mitolóxicas se negaban a crer que as súas desgracias eran protagonizadas por outro home. Se Romasanta non fose descuberto, seguramente hoxe en día estariamos a falar non dun asasino en serie, senón dunha besta mitolóxica, prehistórica e antropófaga que comia xente no macizo central Ourensán. Exactamente nos mesmos termos que se está a falar da besta de Gèvaudan, cuio asasino en serie nunca foi detido, e con respecto a esta besta hai que falar algo da victimoloxía. As víctimas deste inc¡fernal ser eran sempre mulleres novas ou nenos, que aparecían limpamente degolados, violados e sen coiro cabeludo, é dicir, o sasasino en serie era, pedereasta, violador e fetichista, non digo máis. Moitos destes casos acontecidos en diferentes épocas, forn atribuidos a diferentes carnívoros, principalmente ao lobo (Canis lupus), ou derivados seus, é dicir, lobos negros, lobishomes, etc, condo en realidade estaban a ser protagonizados por pesoas. Este feito levou á persecución encarnizada do lobo e o resto dos carnívoros até a súa práctica extinción do continente europeo.

Neste momento, cunha conciencia global máis ecolóxica, cunha sociedade radicalmente diferente, urbana, e cun rural en proceso de despoboamento, o lobo volta a ser protagonista, volve a estar no punto de mira da clase poderosa, da CASTA, xa non é un lobo, é un chivo expiatorio da situación de desprotección e desmantelamento do rural, da que esa mesma Casta é a responsable, e agora, trescentos anos máis tarde, atopámonos na mesma situación, facemos batidas de lobos e eliminamos depredadores, para agochar as miserias de políticos e sindicalistas incompetentes, para agochar a prodemis que se agocha perante os nosos ollos, e que se materializa, unha ves máis nos nosos medos máis ancentrais, na nosa mitoloxía celta, que tiña coma tabú aos nosos carnívoros. Este tabú, terá que pasar a formar parte dos tempos do seguinte xeito, a CASTA deste país é un tabú, e a personificación mesma do demo, o seu nome non debe ser pronunciado por que pode vir e levarte con él ao inferno. Namentres eu me quedo cos lobos, cos lobos cervais e cos osos, comen menos, rouban menos, matan menos, son mellores.

 

Un país de Cabrois!

"A diferenza entre a estupidez e a xenialidade é que a xenialidade ten os seus límites"-Albert Einstein (1879-1955)- Físico alemán.

Era eu aínda un rapazolo adolescente alá polos anos noventa do pasado século cando a miña mestra de galego (Manuela) me ensinou aquelo dos bloques dialectais do galego. Todo un descibrimento para min que o único galego que estudiara até entón era o normativo. Manuela era reintegracionista, e grazas a ela aprendín que o galego é un idioma tan policromático coma o mesmiño arco da vella, cheo de matices e fermosuras.

Daquela aprendín que no bloque dialectal oriental fan o plural rematado en -ois, é dicir pantalóns serían pantalois, e cabróns serían cabrois.

Xa algún de vós estará a pensar que toleei, pero despacio que todo ten a súa explicación.

En algunha ocasión nos achegamos a través das páxinas deste blogue á tristemente coñecida das nosas cabras montesas autóctonas (Capra pyrenaina lusitanica) desaparecidas entre o fin do século XIX e principios do XX a causa da persecución directa por parte do ser humano. Tedes máis info nos segintes enlazamentos: aquí e aquí

Extinguida a raza propia das serras do norte e noroeste da Península Ibérica, co paso dos anos puxéronse en marcha proxectos de reintroducción coa raza da cabra montesía propia das serras do centro peninsular a cabra montés de Gredos (Capra pyrenaica victoriae). Así, na provincia de Ourense atopamos cabras montesías na actualidade na serra do Eixo (A Veiga) nos Montes do Invernadeiro (Vilariño de Conso) e na serra do Xurés no parque natural e reserva da Biosfera Xurés-Gêres. Todos estes puntos non supoñen na actualidade nen un 10 % da distribución orixinal da subespecia lusitana.

Recentemente comezou a máis que polémica tempada de caza, e digo polémica por que este ano os tiros xa chegaron demasiado lonxe. Sen censos  contrastado a Xunta de Galicia decidiu pola súa conta e risco que as cabras montesas da serra do Xurés xa son demasiadas e hay que cazalas, que nos da igual que sexa rede Natura 2000, que estexamos nun Parque Natural, etc etc, que hay que cazalas e punto, algo que ilegalmente xa estaba a acontecer sen que se tomaran as medidas oportunas, que conste!. 

Pois señores vaiamos por partes, se unha asociación de cazadores, pola súa conta e risco, decide que vai mercar unhas cabras montesas (cos seus propios recursos), soltalas no monte, deixar que críen, e despois cazalas, pode ser discutible, pero alomenos non dispoñen de recursos públicos que son de todos para o seu uso lúdico, e digo lúdico por que me nego a califica-la caza como unha actividade deportiva. De deporte ten o que teño eu de monxa.

Agora ben, o proxecto de reintroducción da cabra montes na reserva da biosfera transfronteiriza Xurés-Gêres foi mil veces posposta por que España non quería perder a exclusibidade da especie (é un trofeo desexado en media Europa e que soio se podía cazar en España). Finalmente ocurriu a solta de exemplares provintes da aclimatación de exemplares de Gredos feita no Parque Natural do Invernadeiro, fai uns anos. Eses exemplares custan cartos, e o proxecto de reintroducción tamén, e non son catro pesos señores, falamos de centos de miles de euros investidos para que agora rematen no punto de mira dalgún cazador amigo vai tú saber de quen. 

E eu digo,se realmente sobran cabras montesas no Xurés (algo que realmente dubido) namentras exista un soio monte ou serra na que a cabra montesa estivese presente no pasado e non o estexa na actualidade eses exemplares deben ser traslocados até recuperar a distribución orixinal da especie non soio en Ourense, senón en todo o Noroeste Peninsular. Así se existe un altar dos cabrois no Macizo Central, e este xa non ten cabrois, haberá que porlle solución. Se os monxes do Mosteiro de Santa Cristina de Parada do Sil, non dicían que na Ribeira Sacra había cabras montesas, pois haberá que recuperalas! e se o rexistro fosil ao te temos acceso na serra da Enciña Lastra nos dí que alí había cabras montesas, e aínda encima é un parque natural, pois haberá que por lle solución.

Pero claro, cando falamos de lobbys neste país, o da caza é máis perigoso e poderoso que calquera outro, xa se ben onde se fan os negocios, onde se firman os nosos dereitos e onde se gastan os nosos cartos, que tanto traballo nos custa gañar e que outros gastan alegremente a mancheas. Lobys que curiosamente condenan aos nosos lobos a morte, lobys que tirotean os nosos linces.

Este lobby que se comunica por radio nas cacerías, e que fala en clave por se acaso, chamándolle "el de la pana" ao noso lobo ibérico, hoxe máis ca nunca dende a democracia, no punto de mira de políticos gandeiros e extremistas varios. "El de la pana" é o vernáculo críptico usado polos cazadores durante as cacerías ou montarías de caza maior, para indica-la presenza dun lobo e poder tirarlle. Úsase para evitar ser descubertos pola gardería de montes (aqueles gardas que fan ben o eu traballo, que por sorte aínda os hai), e que poden intervir e escoitar as comunicacións dos cazadores durante as cacerías. Pero lectores, as tecnoloxías avanzan, e seguramente o fan en contra da nosa fauna e principalmente en contra "del de la pana", o noso lobo que se está a enfrontar ao lobby non so dos cazadores, senón de banqueiros e políticos, como o derradeiro maqui da fauna galega.

Queridos irmáns, a nosa fauna é nosa, tan nosa como no noso himno, coma a nosa baideira, tan nosa como onoso río Miño, e tan nosa como os nosos castros, unha riqueza que nos pertence a todos, non só a uns poucos, nosos son os montes, non son deles, son de todos e todas cantos nacemos na terra, de todos aqueles tamén que veñen a ver as nosas marabillas, que son moitas. O lobo somos todos, e todos somos a aigue que cruza os ceos das serras, eles, todos os compoñentes da nosa fauna, todos e cada un deles, somos nos mesmos, e a súa liberdade é a nosa liberdade mesma, e a súa vida é a nosa mesmamente.

É por iso, amigos que eu voto por un país de cabrois, que non leven gravata, por uns montes cheos de lobos e cabrois, pero sen  escopeta!

O can de Castro Laboreiro.

O can de Castro Laboreiro é unha raza canina outóctona propia do pobo de Castro Laboreiro, situado no portugués Parque Nacional da Peneda Gêres. 

E diredes vós, non sin razón, e logo porqué mete "este" unha raza portuguesa aquí, moi fácil, porque aínda que o can de Castro Laboreiro é propio do pobo homónimo, podédelo atopar tamén en puntos da parte galega da Serra do Xuré, do Quinxo e Laboreiro.

O can de Castro Laboreiro é, xunto co da Serra da Estrela, tamén en Portugal, unha das razas caninas máis antigas da Península ibérica, e presúmese unha antigüidade de varios milenios, tres polo menos, o cal nos traslada a un can que vixíaba os primeiros gandos domésticos dos habitantes dos castros propiamente ditos.

Trátase dun can de gran tamaño, dócil co amo e excelente gardián, o que se traduciu nunha eficaz arma para os habitantes da serra á hora de defender os seus rabaños perante aos depredadores, orixinalmente ursos (Ursus arctos), lobos asnais (Canis lupus) e lobos cervais (Lynx sp).

O aillamento da zona xeográfica con presencia desta raza fixo que non sufrise grandes cambios ao longo dos milenios, e que posúa unha escasa variabilidade xenética. Na actualidade preséntanse tres tons de cor, o negro, o pardo e o can do monte (atigrado! moi bonita referencia cromática).

Trátase dunha raza en perigo de extinción e protexida no país veciño, no ano 2003 quedaban apenas 96 exemplares puros. Por sorte surxiron nos derradeiros anos iniciativas para a promoción da raza e a súa cría que aumentaron exponancialmente os exemplares e a distribución da raza.

Na actualidade o canil de Castro Laboreiro exporta exemplares a USA, Canadá, Angola e España a un prezo de 450 euros o exemplar.

Na nosa provincia existen exemplares en diversos puntos, pero especialmente no concello de Entrimo, onde o can goza dunha xustificada boa sona coma can gardián e pastor. Os exemplares que aquí se amosan foron fotografados o pasado día 2 de marzo de 2013 no pobo portugués de Castro Laboreiro.

A igrexa románica de San Pedro da Mezquita: fauna en pedra.

"Despois de ter percorrido o mundo enteiro na procura da felicidade, daste de conta que estaba na porta datúa casa"- Proverbio africano.

En moitas ocasións témonos achegado ao patrimonio artístico da nosa provincia, e nel temos atopado cousas ben interesantes, que mesmo nos chegan a fascinar, ao atopar especies extintas xa da nosa xeografía.

Desta volta imos a deter a nosa mirada na igrexa románica de San Pedro da Mezquita, situada no concello ourensán de A Merca.

Neste primeiro grupo de imaxes aparece a primeira curiosidade, unha representacidon da loba capitolina, lenda clásica sobre a fundación da cidade de Roma, que conta como os xemelgos Rómulo e Remo, lendarios pais do imperio romano, foron amamantados por unha loba. Esta representación aparece tamén en Xunqueira de Ambía.

Na seguinte imaxe pertence á portada da igrexa, nela vemos dúas curiosidades. Á esquerda, e detrás dun personaxe barbado (quizáis un rei ou profeta), alcánzase a ver, non moi ven, unha imaxe dun xabarín (Sus scrofa). A continuación deste, á dereita do mesmo, aparece un réptil, serpentiforme e bípedo de difícilclasificación, pero que quizáis poida ser un dragón ou, quen sabe, un escáncer , réptil do xénero Chalcides.

Nas duas seguintes imaxes aparece un ser diabólico, unha sorte de mamífero monstruoso de dificil clasificación, a ver que opinades vós.

Esta é quizáis unha das representacións que máis me gustaron, trátase dunha escea de caza silvestre, a cadea trófica pura e dura...Nela observamos unha lebre ou coello, que está a ser capturada por un  depredador. O mal estado de conservación deste capitel non nos permite facer unha identificación definitiva do animal, que ben puidera ser un lobo (Canis lupus), un lince (Lynx sp.) ou calquera outro.

 Situado fronte á loba capitolina anteriormente  mencionada, atopamos outra escea ben curiosa, nun contraforte na igrexa, aparece o que parece ser un oso  (Ursus arctos) cunha presa, sobre el, case amenazador, un personaxe cunha lanza.

 Na seguinte imaxe, un par de dragóns sobre un castelo, como formando un escudo que corona unha das fiestras.

 Nas duas seguintes imaxes, embelecendo unha fiestra, aparece un dragón, á dereita da mesma, moi similar á coca da igrexa de Serantes en Leiro.

 O seguinte capitel parece demasiado deteriorado para ser identificado, puideran ser touros, bisontes ou osos..

 A igrexa de San Pedro de A Mezquita, data cando menos do ano 986 d.C.e foi declarada monumeto nacional en 1931, se dades unha volta pola zona, non deixedes de visitala, merece moito a pena.

Conta a lenda que esta igrexa foi construida polo mesmo diaño nunha soa noite, hai quen dí que foron os mouros coa axuda deste os que a levantaron, feito que da que pensar nun lugar chamado a Mezquita... ¿non credes?

Fauna nun topónimo histórico de Xunqueira de Espadañedo.

Existe no concello de Xunqueira de Espadañedo un tópónimo de cuio nome quero e debo lembrarme, esté é o pobo de Niñodáguia.
Niñodáguia é coñecido pola súa cerámica, nesta localidade existen explotacións mineiras de extracción de arxila, que deron como resultado unha antiga tradición alfareira que se prolonga até o día de hoxe.

Niñodáguia é, asímesmo, un topónimo interesante, xa que o seu nome indica a localización dun niño de águia real (Aquila chyrsaetos), o cal non é raro xa que esta localidade se atopa nas estrivacións mesmas do Macizo Central Ourensán, en territorio histórico da especie. Sen embargo o deturpamento e castelanización dos topónimos galegos ía traer consigo un dos capítulos máis curiosos e absurdos, no que foi o intento de borrar a cultura galega da face do país.

Aqueles que descoñezades o significado da lingua galega, debedes saber que Niñodáguia en castelán correctamente traducido, viría a ser "Nido del Águila", sen embargo a traducción castelánizadora non foi outra que "Niño de la Guía", despoxando de significado o máis que interesante topónimo.

As barreiras resultantes da extracción de arxila de Niñodáguia, ao ser abandonadas, banse naturalizando pouco a pouco, constituindo un hábitat interesante para aves, anfibios, memíferos, que pouco a pouco van colonizando o enclave, velahí tendes unhas pequenas mostras do que atopamos a finde pasada, nun Niño de águia histórico...

Un raposo (Vulpes vulpes), nidos de cegoña (Ciconia ciconia), gardafontes verde (Triturus marmoratus), ra verde ibérica (Pelophylax perezi) entre outros...

A loba capitolina de Xunqueira de Ambía.

"Só o que sabe que é libre, e máis libre o que máis sabe...
Só a cultura da liberdade...
Non proclamedes a liberdade de voar, senón dade ás;
non a de pensar, senon dade pensamento.
A liberdade que hai que dar ao pobo é a cultura"- Miguel de Unamuno (1864-1936)- Escritor e filósofo español.

Os lobos son protagonistas na Galiza, coma personaxe principal da película dos soños, das lendas e, tamén da realidade tanxible, coma cúspide da pirámide alimentaria, coma o derradeiro dos superpredadores que moran na Galaecia.

O lobo forma parte do senso galaico coma o himno, coma a propia bandeira, o coma a mesma lingua, e a súa pegada non só está nos montes, senón tamén no senso de cada un de nós, na nosa cultura. O lobo non é un inimigo, é un compañeiro de viaxe, que leva con nós centos de anos, e esa pegada inmemorial está en cada camiño, en cada igrexa, nos refráns, nos contos e na cultura galaica, a nosa seña de identidade, pese a quen pese.

A cultura é un concepto amplo, flexive, non ríxido, que bebe de moitas e cristalinas fontes. A nosa cultura é un río alimentado por centos de regatos históricos e prehistóricos, que coma o Miño, percorre a anosa terra camiño ao océano do coñecimento.

O lobo é sin dubida un dos grandes protagonistas da fauna vertebrada Ourensá, e como tal, deixou a súa impronta na cultura, nos mitos, no arte, nas crenzas, nos refráns. Ímonos achegar agora a un caso particular, que recentemente despertou a miña curiosidade de trovador da fauna. Trovador que agora canta aquelo que ve, e sinte...

Un día de setembro chegamos ao mosteiro de Santa María de Xunqueira de Ambía, a súa igrexa pasa por ser un dos maiores expoñentes do románico ourensán. Monumento erixido sobre unha ermida anterior alá polo ano 1164. Canecillos, metopas, capiteis forman unha monumentalidade petra de valor incalculable. Fronte á súa portada ergo os ollos para toparme de bruces cunha das lendas máis antigas xamáis contadas sobre os lobos, Luperna ergue os ollos cara o ceo, namentras Rómulo e Remo maman.

O románico bebe das fontes clásicas grecorromanas, de ahí o seu nome. É frecuente atopar, en ocasións, iconografía que fai referencia á mitoloxia clásica nas igrexas deste estilo arquitectónico medieval. Pero, contemos entón a lenda...lenda que narra a fundación da cidade de Roma, e xermolo do basto imperio romano, e que ten por protagonista a Luperna, unha loba.

Disque existía un rei por aquelas terras antigas, que matou ao seu irmán e fillos para herdar o trono, perdoando a vida á súa muller, coa condición de que non tivese descendencia. Esta muller fuxida caeu encinta do deus Marte (Deus da guerra) e deu a luz xemelgos, chamados Rómulo e Remo. Presa do pánico a nai abandonou aos nenos nunha cesta no río Tiber.

A cesta foi atopada por unha loba (Luperna), que amantou aos xemelgos até que foron atopados por un pastor, quen os adoptou. Medrados os xemelgos, enteráronse das súas orixes e foron dar conta do rei, ao que venceron. Gañada a batalla, recillas entre os irmás sobre a fundación dunha nova cidade etsado, derón coa morte de Remo a máns de Rómulo, que finalmente fundou a cidade de Roma. Historia incrible, seguramente mito, lenda duns dos pais da nosa cultura actual, non esquezamos, que ademáis de galegos somos latinos!

Máis a loba capitolina non é a única mostra de lobos da igrexa de Santa María de Xunqueira de Ambía, nela vemos lobos dando boa conta do "agnus dei", do que xa famamos con anterioridade. xa me diredes que vos parece...