A BESTA DA RAIA: O LOBO CERVAL NAS SOMBRAS DO SÉCULO DAS LUCES.

"A civilización é simplemente unha serie de victorias sobre a natureza"- Willian Harvey- (1578-1657)- Médico Inglés.

 

Como sabedes algúns dos que me coñecedes o lince, o queixa ou lobo cerval (Lynx sp.) é sin dúbida o meu animal totémico, e un dos seres que me marcaron persoalmente hai xa uns anos. a día de hoxe, algunhas das entradas máis lidas deste blog seguen a ser os dedicadas tanto ao lince ibérico (Lynx pardinus) coma ao lince boreal ou queixa (Lynx lynx). Esta entrada abre un novo período de pescuda de información sobre a historia dos grandes felinos do noroeste peninsular, que en breve se ampliará con novas informacións que estamos a pescudar neste senso. Polo de agora vouvos amosar unha historia protagonizada por un gran felino que no ano 1760 atemorizaba ás xentes da raia. A "raia" é un termo coloquial moi utilizado en Ourense para referirse ás terras fronteirizas dun e doutro lado da fronteira con Portugal. Esta historia foi desvelada polo naturalista José Piñeiro, e tendes toda a info neste enlazamento. "EL LOBO CERVAL: NOTAS ETNOGRÁFICAS"

O século XVIII foi unha época convulsa en todo o occidente europeo, a aparición do movimento coñecido como A ILUSTRACIÓN, e a súa progriva extensión polo continente, viña a por en tela de xuízo á CASTA absolutista dese periodo. A ilustación é un movimento político e cultural que tivo especial incidencia na Franza e Inglaterra desenrrolándose entre o final do século XVII e a Revolución Francesa. A ilustración definiu un período histórico denominado o século das luces, así denominado pola clara determinación de sacar á humanidade das sombras da idade media e moderna, iluminándoa coas luces da razón. Un dos máis descatacos personaxes ilustrados da época na Galiza, e en toda España, foi o Pai  Martín Sarmiento, erudito e escritor benedictino (1695-1772).

Durante o século das Luces producíronse no occidente europeo, Franza, España, Portugal, Inglaterra, etc, unha serie de acontecimentos que ían a por de manifesto que nos atopabamos perante un cambio de ciclo, que a casta ou clases poderosas da época tratarían de capear. En breve, e a través destas verbas, seguro que atoparedes fortes similitudes coa actualidade máis candente. Pero vaiamos por partes, por que o asunto que estamos a abordar neste intre esixe unha certa concentración para chegar a conclusión máis ou menos claras, xa que neste intre imos a facer comberxer mundos aparentemente inconexos. A criptozooloxía, a historia natural, a historia contenporánea, a política, a etnografía, a mitoloxía e a bioloxía.

En ocasións a criptozooloxía aborda feitos históricos dunha maneira aillada e sensacionalista sen ter en conta o período histórico no que se producen nen  as crenzas mitolóxicas e culturais das xestes que as protagonizan, un claro exemplo deste feito é o caso da Besta de Gèvaudan, un carnívoro  antropófago que asolou terras francesas neste mesmo período histórico, e que ao meu entender agocha un asasino en serie da alta aristocracia gala da época, que se valía para capturar ás súas vítimas de cans adestrados con fines bélicos. E digo ben, por que elgunhas das razas hoxe coñecidas coma cans de presa, foron hai séculos utilizadas no fronte de batalla coma unha arma máis. Pero vaiamos directamente ao miolo da cuestión.

Alá polo ano 1760 unha sorte de besta estaba a rematar coa gandeiria da zona hoxe denominada "Eurocidade Chaves-Verín", en poucos meses centos de cabezas de gando, principalmente ovino, desapareceron dun e doutro lado da fronteira galaico-portuguesa ourensá. Non debemos esquecer que na Galiza do século XVIII, eminentemente rural, de un millón e medio de persoas, apenas cenmil vivian en núcleos urbanos, existían crenzas de orixe céltico que convertías aos grandes carnívoros en seres mitolóxicos, case máxicos. Estas crenzas, eran comúns a toda fachada atlántica europea e tiñan como protagonistas tamén a un ser mitolóxico denominado can ou lobo negro, unha pantasma zoomórfica da que falaremos noutra ocasión. 

Durante séculos as castes poderosas foron alleas ao sufrimento humano e á súa problemática, pero a chegada do século das luces, onde as castas estaban fortemente contestadas fixeron que tomases medidas moitas veces esaxeradas e extralimiadas, perante problemas que noutro tempo non terían sido solucionados.

Así perante á situación que estaba a acaontecer na fronteira, seguramente protagonizada por cuatreiros, que aínda hoxe actúan na mesma zona, a casta ía tomar medidas, e tamén un chivo expiatorio, o lobo cerval, denominación habitual na época para referirse ao lince. 

Así nese tempo o gobernador da vila Portuguesa de Chaves, ía reclutar a cifra de 12000 homes para acabar co tan temido lobo cerval deborador de ovellas, e non contento con isto, escribiralle ao gobernador de Monterrey (por aquel entón capital administrativa do Val do Támega galego), reclamándolle a participación de 1000 almas galegas para a encomenda da famosa captira da "Besta da Raia". Feito ao que o gobernador de Monterrei accedeu. Este feito provocou o enfado do noso ilustrado Martín Sarmiento, que por esa época escribe: "No hago más que cagar papeles. Todos los quieren y ninguno los quiere copiar. Así se me quita la gana de tomar la pluma. Sobre la fiera de la raya de Portugal tengo escritos seis pliegos, dando individual noticia de otra semejante que un pastor mató junto a San Pedro de Montes y cuya uña me remitieron. Es el que algunos llaman tontamente en Galicia tigre . Sus 4 nombres gallegos son lobo cerval, lobo rabaz, lubián y lobezno . Carta 104 1760, agosto, 13." 

Así o resultado desta operación militar, desta guerra ao lince, foi a morte dunha persoa dos participantes, un cabalo, sete raposos, e dous lobos ibéricos, chamados asnais polos portugueses, pero nin rastro da hipotética besta, eso sí, ante tal presenza militar na zona, os ataques ao gando desapareceron misteriosamente, quezáis por que o seu verdadeiro protagosnista non foi o chivo expiatorio que escolleron, o lobo cerval ,senón lobos de duas patas. eso sí, a contestación por parte da casta da época tiña que ser desproporcinada, para que o populacho vise que realmente miraban polos seus intereses.

Coma noutros casos, moitas das falcatruadas adxudicadas aos carnívoron antes, durante e despois deta data, foron seguramente protagonizadas por homes, e eu me pregunto, cantos asasinos en serie e ladróns provocaron o medo entre as xestes do pobo, que debido ás súas crenzas populares e mitolóxicas se negaban a crer que as súas desgracias eran protagonizadas por outro home. Se Romasanta non fose descuberto, seguramente hoxe en día estariamos a falar non dun asasino en serie, senón dunha besta mitolóxica, prehistórica e antropófaga que comia xente no macizo central Ourensán. Exactamente nos mesmos termos que se está a falar da besta de Gèvaudan, cuio asasino en serie nunca foi detido, e con respecto a esta besta hai que falar algo da victimoloxía. As víctimas deste inc¡fernal ser eran sempre mulleres novas ou nenos, que aparecían limpamente degolados, violados e sen coiro cabeludo, é dicir, o sasasino en serie era, pedereasta, violador e fetichista, non digo máis. Moitos destes casos acontecidos en diferentes épocas, forn atribuidos a diferentes carnívoros, principalmente ao lobo (Canis lupus), ou derivados seus, é dicir, lobos negros, lobishomes, etc, condo en realidade estaban a ser protagonizados por pesoas. Este feito levou á persecución encarnizada do lobo e o resto dos carnívoros até a súa práctica extinción do continente europeo.

Neste momento, cunha conciencia global máis ecolóxica, cunha sociedade radicalmente diferente, urbana, e cun rural en proceso de despoboamento, o lobo volta a ser protagonista, volve a estar no punto de mira da clase poderosa, da CASTA, xa non é un lobo, é un chivo expiatorio da situación de desprotección e desmantelamento do rural, da que esa mesma Casta é a responsable, e agora, trescentos anos máis tarde, atopámonos na mesma situación, facemos batidas de lobos e eliminamos depredadores, para agochar as miserias de políticos e sindicalistas incompetentes, para agochar a prodemis que se agocha perante os nosos ollos, e que se materializa, unha ves máis nos nosos medos máis ancentrais, na nosa mitoloxía celta, que tiña coma tabú aos nosos carnívoros. Este tabú, terá que pasar a formar parte dos tempos do seguinte xeito, a CASTA deste país é un tabú, e a personificación mesma do demo, o seu nome non debe ser pronunciado por que pode vir e levarte con él ao inferno. Namentres eu me quedo cos lobos, cos lobos cervais e cos osos, comen menos, rouban menos, matan menos, son mellores.

 

A igrexa románica de San Pedro da Mezquita: fauna en pedra.

"Despois de ter percorrido o mundo enteiro na procura da felicidade, daste de conta que estaba na porta datúa casa"- Proverbio africano.

En moitas ocasións témonos achegado ao patrimonio artístico da nosa provincia, e nel temos atopado cousas ben interesantes, que mesmo nos chegan a fascinar, ao atopar especies extintas xa da nosa xeografía.

Desta volta imos a deter a nosa mirada na igrexa románica de San Pedro da Mezquita, situada no concello ourensán de A Merca.

Neste primeiro grupo de imaxes aparece a primeira curiosidade, unha representacidon da loba capitolina, lenda clásica sobre a fundación da cidade de Roma, que conta como os xemelgos Rómulo e Remo, lendarios pais do imperio romano, foron amamantados por unha loba. Esta representación aparece tamén en Xunqueira de Ambía.

Na seguinte imaxe pertence á portada da igrexa, nela vemos dúas curiosidades. Á esquerda, e detrás dun personaxe barbado (quizáis un rei ou profeta), alcánzase a ver, non moi ven, unha imaxe dun xabarín (Sus scrofa). A continuación deste, á dereita do mesmo, aparece un réptil, serpentiforme e bípedo de difícilclasificación, pero que quizáis poida ser un dragón ou, quen sabe, un escáncer , réptil do xénero Chalcides.

Nas duas seguintes imaxes aparece un ser diabólico, unha sorte de mamífero monstruoso de dificil clasificación, a ver que opinades vós.

Esta é quizáis unha das representacións que máis me gustaron, trátase dunha escea de caza silvestre, a cadea trófica pura e dura...Nela observamos unha lebre ou coello, que está a ser capturada por un  depredador. O mal estado de conservación deste capitel non nos permite facer unha identificación definitiva do animal, que ben puidera ser un lobo (Canis lupus), un lince (Lynx sp.) ou calquera outro.

 Situado fronte á loba capitolina anteriormente  mencionada, atopamos outra escea ben curiosa, nun contraforte na igrexa, aparece o que parece ser un oso  (Ursus arctos) cunha presa, sobre el, case amenazador, un personaxe cunha lanza.

 Na seguinte imaxe, un par de dragóns sobre un castelo, como formando un escudo que corona unha das fiestras.

 Nas duas seguintes imaxes, embelecendo unha fiestra, aparece un dragón, á dereita da mesma, moi similar á coca da igrexa de Serantes en Leiro.

 O seguinte capitel parece demasiado deteriorado para ser identificado, puideran ser touros, bisontes ou osos..

 A igrexa de San Pedro de A Mezquita, data cando menos do ano 986 d.C.e foi declarada monumeto nacional en 1931, se dades unha volta pola zona, non deixedes de visitala, merece moito a pena.

Conta a lenda que esta igrexa foi construida polo mesmo diaño nunha soa noite, hai quen dí que foron os mouros coa axuda deste os que a levantaron, feito que da que pensar nun lugar chamado a Mezquita... ¿non credes?

Demos e linces. O misterio a portas da Catedral de Ourense.

"Cada nova esperanza que sentimos fainos ver de maneira distinta o pasado"- Luis Rosales (1910-1992)- Poeta español.

Despois de estar enfrascado nas ciberbarricadas, hoxe chego a fauna vertebrada de Ourense con forzas renovadas, e disposto a enfrentarme, desta volta ao misterio da historia.

Xa comentamos en máis dunha ocasión que a chagada do cristianismo á Península Ibérica supuxo a demonización de certas especies de animáis. Especies xa perseguidas dende tempos immemoriais en ocasións, por supor unha férrea competencia aos in tereses humáns, eran agora tidas como esbirros do mesmo diaño, coma representacións terrestres do mal. En troques algunhas especies adoradas coma tótenes vivintes polas relixións paganas, foron asímesmo perseguidas coma un antiséctico eficaz perante as novas crenzas.

A voltas ca iconografía relixiosa ourensá, percateime recentemente que na entrada dos templos cristiáns ourensáns hai sempre unha representación zoolóxica representativa do mal, habitualmente situada á esquerda da portada exterior principal do edificio.

A catedral de San Martiño (catedral de Ourense) é por sí mesma unha enciclopedia en pedra no que a iconografía zoolóxica se refire, pero centrarémonos na representación de felinos nesta ocasión.

Antes de entrar ao tema en cuestión, quixera por públicamente de manifesto a deficiente conservación do patrimonio artístico da catedral de Ourense, con multitude de estátuas de incalcilable valos histórico decapitadas, pintadas e grabadas por mans desalmandas.

Unha vez dito esto direivos que nas diferentes entradas da catedral están representadon unha clase de felinos, carentes de rabo, que semellan linces (queixas para os amigos).

O lince na galiza foi tido en tempos recentes como o mesmo diaño, pescudas en marcha indican que a mesma presenza do lince, seguramente europeo en moitos dos casos, foi incluso o inicio real da lenda do lobishome en certas bisbarras, chamado "lobo da xente" en certos lugares.

Outros dos vernáculos recollido na Galiza para referirse ao lince é o de "luberno", o que viría a ser "lobo do inferno", en clara alusión á orixe demoníaca do mamífero animal, por esa razón non é desvotable a idea que o demo estexa na milenaria catedral de Ourense representado como un lince, que sería o portavoz terrestre do demo.

As representacióins demoníacas dentro das igraxas cristiáns son frecuentes nos templos románicos e góticos.

cave, por outro lado que o que aquí se ve non sexa un lince, senón calquer outro felino, mesmo un león, que co paso dos séculos perdese o rabo pola erosión producida inclemencias climáticas sufridas polas pedras da catedral ao longo dos séculos, ou mesmo polos atentados artísticos.

Sen embargo, e en favor á miña teoría, seguramente unha tolada das miñas!, ei de dicir que ningún dos 6 felinos atopados nos exteriores da catedral de Ourense ten rabo.

Xuzgade vós mesmos, benqueridos amigos, e enfrontádevos comigo aos misterios da catedral.

Pretérito Imperfecto, 2º Capítulo: Listaxe dos mamíferos extintos na provincia de Ourense.

"O historiador é un profeta que mira cara atrás"- Heinrich Heine (1797-1856)- Poeta alemán.

Fai un tempo faleivos das especies de peixes que a nosa provincia perdeu en tempos recentes, e tamén das causas desa perda. Hoxe achégome a vós cunha nova listaxe, desta volta protagonizada poas especies de mamíferos que a nosa provincia perdeu en tempos históricos, e entendendo como tempos históricos dende a aparición da cultura castrexa (finais da idade do Bronce) ata a actualidade.

Todos os casos de extinción de especies de mamíferos rexistrados na provincia teñen como común denominador a masma causa, que non é outra que a persecución directa por parte do home, ben sexa como recurso cinexético, ben sexa como vinganza polos danos causados aos intereses económicos humáns.

Á hora de abordar este espiñento tema, valorei varias posibilidades, sen embargo, para non facer unha entrada excesivamente extensa, tomei a decisión, acertada ou non, de facer únicamente unha listaxe, deixando as causas intrínsecas e detalles específicos de cada especie, para unha entrada que se fará falando de cada unha delas dun xeito particular nun futuro próximo.

Moitas das especies aquí enumeradas xa foron tratadas nalgunha ocasión a través das páxinas deste blog, outras aínda que durante certo tempo extintas, son na actualidade obxet de proxectos de reintroducción de diferente natureza e orixe.

Esta é a miña listaxe polo tanto dos mamíferos ourensáns extintos en tempos hitóricos:

Urso ou oso pardo (Ursus arctos).

Lince ibérico, lobo cerval ou lubián (Lynx pardina).

Lince europeo, lobo cerval ou queixa (Lynx lynx).

Cervo (Cervus elaphus) extinto, reintroducido con posterioridade e actualmante en expansión.

Rebezo (Rupricapra pyrenaica) extinto, actualmente presente nos Montes do Invernadeiro mantido en réxime de semiliberdade.

Cabra brava, Cabra montesa do Xurés ou Mueyu (Capra pyrenaica lusitanica).

Uro, boi salvaxe (Bos primigenius).

Bisonte europeo (Bison bonasus).

Zebro (Equus hydruntinus).

Besta fera ou cabalo bravo (Equus ferus) tamén coñecido como tarpán.

Cabalo de Prezeawalskii (Equus prezewalskii). Sobre as especies de équidos salvaxes presentes en tempos históricos na Península Ibérica, hai moita controversia, polo que trataremos o tema en breve aportanto as últimas novidades sobre o tema saídas á luz recentemente.

Melón ou meloncillo (Herpestes icheneumon).

Castor (Castor fiber).

Esta é a lista negra, esta é a negra lista da vergoña ourensá, que expulsou da patria aos máis patrióticos animais sen sequera ofrecerlle asilo na diáspora, pero ollo, algúns parece que están a voltar, con ou sen axuda, e é posible, que no fin desta escura senda atopemos un atisvo de esperanza.

Trala pegada do queixa: a impronta do berro do lince na toponimia ourensá.

"O tempo saca á luz todo o que está oculto e e encobre e agacha o que agora reloce co máis grande esplendor"- Horacio (65 a.C.- 8 a.C.)- Poeta lírico romano.

Na anterior entrada desvelamos ao queixa como un ser habitante do macizo central ourensán, que finalmente resultou ser o lince, aínda sen determinar se boreal ou ibérico, e que fixo correr ríos de tinta.

Habitualmente coñecimos ao lince en ourense cos nomes de lobo cerval (moi extendido por toda a Península), gato rabón, gato clavo, ou lubicán.

Moi ben, hoxe vouvos propor un novo reto, a voz do queixa é o requeixo, e esta voz deixou a súa impronta en numerosos topónimos extendidos por toda a superficie de Ourense, e moi especialmente no macizo central, en terras onde o requeixón non era un produto típico da dieta desas comunidades.

Curiosamente atopamos este topónimo perto de diferentes foxos utilizados durante séculos para a eliminación dos depredadores competidores do home.

Requeixo aparece nos concellos ourensáns de Chandrexa de Queixa, Manzaneda, A Veiga, pero tamén noutras áreas e bisbarras como en Lobios, Maside, A Bola, Allariz, Ourense, Pontedeva, Padrenda, Xunqueira de Ambía...

Outro dato curioso sae ao paso no concello de Nogueira de Ramuín onde o topónimo Requeixo aparece asociado ao topónimo Faramontaos, que Taboada Chivite asocia á presenza de foxos na súa obra Montería y Corrida de Lobos en Galicia.

Tamén en Chandrexa de Queixa aparece o topónimo Queixeliña, non lonxe doutro ven curioso Rabal...moi sexerente á súa vez, xa que noutros puntos denominouse ao lince co nome de gato rabaz ou rapaz.

Tamén a cabalo entre os concellos de Vilar de Barrio e Laza, existe o pobo e o Monte da Requeixada, no nacemento do Támega, non lonxe doutro pobo chamado Requeixo, e por si todo isto fora pouco, perto dun lugar chamado As Coelleiras!.

Xa me diredes vós se estou no certo, ou unha vez máis me trabuquei...

Un saúdo.

P.D. : gustaríame e moito que me contarásedes os nomes populares que este belo felino recivía nas vosas zonas de orixe, especialmente no Norte de Portugal.

O Queixa: ser mitolóxico do Macizo Central?

"Se a paixón, a loucura non pasaran algunha vez polas almas ¿de qué valdría a vida?"
Jacinto Benavente (1866-1954) Dramaturgo español.

Alguén me dixo recentemente, un bó amigo, que para enfrontarse á verdade hai que ter a mente aberta, gran frase dun ornitólogo que cada vez que vexo me deixa ca boca aberta, cheo de sabiduría, humildade e saber estar.

Fai algún tempo sei que vos trouxen de cabeza cas informacións vertidas a través das páxinas deste blogue sobre o lince no contexto xeográfico ourensán. como moitos de vós sabedes, recivo correos de diferente índole que me achegan ás veces a atopar bicho moi interesantes, e algúns de vós tendes vido comigo a tales encontros, moi ben agora contareivos unha lenda ca que me atopei recentemente.

En certo pobo do Macizo Central Ourensán hai un foxo para os lobos, os foxos son unhas antigas construccións, das que falaremos pormenorizadamente en próximas xornadas, ideadas para rematar ca vida do último gran depredador da provincia: O lobo ibérico (Canis lupus signatus.

Sen embargo neste foxo non só se deu morte aos lobos, senón tamén ao "queixa", un animal temido, e descrito como un felino de gran tamaño...

Queixa? dixen eu...entón lembreime de que hai que abri-la mente para enfrontarse á verdade, e pescudei, entón topeime con iste enlace, no que se escoita o son dunha femia do lince ibérico (Lynx pardina). E propoño a teoría seguinte:

O queixa é o lince, ou lobo cerval, e o lobo cerval é chamado así non por que se alimentase de cervos, senón por que emitía sons, vocalizacións como eles. será certa a miña teoría? sera tan só pura criptozooloxía?, ou calquera parecido ca realidade é pura casualidade?

Certo ou non o queixa existiu, quizáis exista aínda no corazón de alguén, ou quizáis sexa tan só un compañeiro máis de viaxe do yeti, o bigfoob e nessy.

Pero de ser certo teriamos entón un novo dato, Chandrexa de Queixa, sería entón un topónimo asociado á presencia do gran felino da fauna ibérica na provincia de Ourense, e para aqueles que están a castelanizar os nosos topónimos, con perlas como Rubiana por Rubiá, ou Desván de los Monges, por Sobrado dos Monxes, direilles entón que o que eles pretenden que sexa Chandreja de Queija, en castelán será por sempre xamaás, "el llano de la iglesia del lince", se é que o queren traducir correctamente. Bromas aparte o topónimo de Chandrexa de Queixa fai alusión á serra de Queixa que como ben dí Xosé Ramón Reigada é A Serra do lince.

Recoméndovos que leades os comentarios que os lectores fixeron a esta entrada.
Sexa como sexa velahí tende-lo queixa, sacade vós as vosas propias conclusións, e se o tendes a ben, contádemo....

Posible presenza histórica do Lince europeo en Ourense.

"A experiencia máis fermosa que temos ao noso alcance é o misterio. É a emoción fundamental que está no berce do verdadeiro arte e da verdadeira ciencia. O que non a coñeza e non poida admirala, e xa non poida abraiarse e maravillarse, está coma morto e ten os ollos anubrados"-Albert Einstein (1879-1955)-Físico alemán-"O mundo tal como eu o vexo"

Dende hai anos, vense especulando sobre a posible presenza histórica do lince europeo ou boreal na Península ibérica. A distribución desta especie parece que abranguía as cordilleiras catábrica e pirenaica. Esta teoria sempre atopou defensores e retractores, que non parecían chegar a un acordo debido á ausencia de evidencias científicas palpables que rematasen por aclarar esta polémica.

Sen embargo, nos últimos anos, parece que o rexistro fósil inclina a balanza definitivamente ante a presencia recente do lince boreal na Península.

Nos últimos días veño pondo sobre a mesa, representada nos post deste blog, parte da información dispoñible sobre o lobo cerval en Ourense, este será o derradeiro capítulo desta saga.

En pasadas entradas falamos sobre o hábitat típico do lince ibérico en Ourense, sen embargo hai un área na distribución que non cadra dentro do rango de hábitat do mesmo.

Trátase do NO da provincia de Ourense, un área hiperhúmida, dentro da provincia "atlántica" dominada por Quercus robur, Betula sp, amplas áreas de pastizais, entre os 700 e 1000 metros de altitude, con forte precipitación anual, invernos moi duros, con frecuentes nevadas, e veráns suaves.

Como compañeiros de viaxe do lubicán (nome vernáculo para Lynx recollido en 15 enquisas na zona) atopamos á ra do monte (Rana temporaria) en altas densidades, dando mostra da alta precipitación e claro caracter atlántico do lugar, as densidades de coello sempre foron baixas según os habitantes do lugar.

Entre as características atopadas nesta poboación, extinta entre os anos 60 e 70 do século XX, atopamos a práctica ausencia de manchas no pelaxe dos animais, casos de ataques a gando ovino, caracterizados pola presenza de marcas de colmillos no pescozo das ovellas e años depredados.

Ante estas características atopámonos nunha encrucillada de posibilidades.

1º) A día de hoxe asociamos a presenza do lince co seu hábitat restrinxido ao monte e mato mediterráneo. Sen embargo é posible que esta especie, nun pasado recente, estivera asociada a outros tipos de hábitats máis variados que a maltreita poboación actual. Iste feito se dá, por exemplo, nas poboacións actuais doutras especies en perigo de extinción, como o oso pardo (Ursus arctos), hoxe en día relagado á cordilleira cantábrica e dependente de prantas como os arandos, pero no s. XVII habitante dos montes murcianos, carentes por completo de matas de arando.

2º) Na actualidade a escasa variación xenética da poboación de lince ibérico na península presenta tres variedades ou patróns de pelaxe, o que non quere dicir que a perda de variación xenética, debido á perda de efectivos, non se traduxera nunha pérdida da variedade de patróns das pelaxes das poboacións silvestres do mesmo. Do mesmo xeito descoñecemos se no ambito xeográfico pretérito da especie se produciron extincións de subespecies, ou mesmo adaptacións cromáticas ao medio habitado, xa que non existen na actualidade restos analizables para tal comprovación.

3º) Sen embargo, se aceptamos como real a presenza do lince europeo na Península ibérica, ata tempos recentes, existe a posibilidade de que certas poboacións galaicas pertencense a esta especie. Dentro deste rango entrarían as citas históricas do Norte da Provincia de Lugo, as da provincia da Coruña, e certos puntos das provincias de Ourense e Pontevedra.

Ao respecto, recentemente, falouse do rexistro no territorio costeiro do veciño Portugal, dun exemplar de lince de manchas esvaidas que ben podería encanxar dentro do aquí exposto.

De todos xeitos esta será unha dúbida de dificil solución, que moi probablemente quedará relegada en breve ao campo da criptozooloxía. Só quero para remeatar esta saga de artigos sobre os linces en Ourense, que teñades ben presente que houbo un tempo, non moi lonxano, no que a vista dos galegos puido desfrutar dunha das más belas visións que a natureza ibérica foi quen de crear: o lince, ou o noso lobo cerval...

Distribución histórica do lince ibérico na provincia de Ourense.

"Tí non eres accidental: a existencia necesítate. Sen tí, faltaría algo na existencia que niguén pode reemplazar"-Osho Ranjneesh (1931-1990)-Filósofo místico hinduísta.

A ausencia do lince ibérico (Lynx pardina) na provincia de Ourense dura xa 30 anos, o resto das súas poboacións mundiais, relegadas á metade sur da Península Ibérica, están nun duro momento que fixo que a UICN as declarase en perigo crítico de desaparión, e, polo momento, parece que as medidas multimillonarias postas en marcha para a conservación da especie non están dando os froitos agardados.

O lince ibérico atópase na actualidade extinto do territorio ourensán, o último exemplar cazouse en 1972, e o último avistamento da especie prodúxose en 1981.

Cando se comeza a producir a fragmentación e retracción da área de distribución das poboacións da especie no século XIX, o lince aínda se detecta con relativa facilidade en diversos puntos da provincia, entre finais do s. XIX e comezos do XX, prodúcese a fragmentación das poboacións provinciais da especie.

A comezos do século XX, o lince habita a Depresión Ourensá e a Ribeira Sacra, a Limia, O Val do Támega, A Baixa Limia, Valdeorras e as Terras do Bolo. Con posterioridade, a persecución directa por parte do home e a diminución da densidade das presas, base da súa alimentación, provocan a súa extinción na Ribeira Sacra e na conca do río Miño ourensán, quedando ailladas as poboacións de Vadeorras e Terras do Bolo, aínda que estas poboacións permanecen unidas ás poboacións veciñas das provincias de Zamora, León e Lugo, a mediados do século XX, o lince ocupa uns 3000 km cadrados da superficie da Provincia.

Por outro lado as poboacións do Val do Támega, pertencentes a unha metapoboación maior unida ao actual Parque Natural Montesinho, xa en territorio portugués, sofren unha forte regresión para rematar extinguíndose a finais dos anos 70 do s.XX.

As poboacións do val do Limia (A Limia e A Baixa Limia), extínguense, aparentemente, a mediados do s.XX, e xa por aquela os episodios de presenza eran meramente anecdóticos, polo que é posible que se refiran a individios dispersantes de poboacions próximas.

No último cuarto do século XX prodúcense os últimos avistamentos da especie en territorio ourensán, todos os datos atinxen á metade oriental limítrofe con Castela e León, onde, tamén por ese tempo, se producen os últimos contactos confirmados ca especie.

A partir dese momento o lince ibérico pasa a engrosar as listaxes de especies extintas da provincia, e por ende pasa a ser un habitante da criptofauna ourensá. Así, enmarcado nesa realidade, prodúcense os derradeiros episodios da historia da especie en Ourense, que atinxen a dous indivíduos, un cazado en 1992 e outro atropelado en 2002, ambos en localidades que, polo momento, manteremos en segredo, a este dato hai que unir outro de 2004 en territorio zamorano a uns 15 km do límite con Ourense.

Polo pouco que sabemos ata o momento, podemos indicar que o lince ibérico habitaba a provincia nun rango altitudinal comprendido entre os 160 e os 1500 metros de altitude, a área de distribución da especie atópase enclavada, a grandes rasgos, na área mediterránea, con vexetación dominada por en zonas baixas Quercus suber, Quecus ilex, Quercus rotundifolia, nas zonas fragosas, con amplas áreas de matogueira dominadas por Cistus, Arbutus unedo, Cytisus sp, Genista sp, etc, sendo sustituidas nas áreas de maior altitude por masas fragosas de Quercus pyrenaica e matogueiras de Erica sp, e con casos de masas de Quercus robur e pyrenaica alternadas con chairas herbéceas e matogueiras de Ulex e Cytisus.

O inicio declive do lince ibérico na provincia coincide cronolóxicamente ca regresión, e posterior extinción na maior parte dos casos, da maioría dos grandes mamíferos presentes en Ourense, tanto herbívoros (Capra pyrenaica, Capreolus capreolus, Cervus elaphus ou Rupricapra pyrenaica), como carnívoros (Ursus arctos, Canis lupus, Herpestes icheneumon). Algúns deles extinguíronse definitivamente de territorio ourensán, outras, despois de fortes regresións na súas áreas de distribución, conqueriron recuperarse de maneira natural, outras, despois de anos de ausencia, foron reintroducidas de novo, sempre con fines cinexéticos.

O golpe definitivo para os linces ourensán foi a aparición da mixomatose, peste que acabou con boa parte das densidades de coello de monte (Oryctolagus cuniculus),a súa principal presa, non debemos esquecer tampouco a política cinexética de eliminación sistemática de depredadores posta en marcha polo réxime franquista, a denominada "Junta de extinción de Animales Dañinos", que durante 20 anos supuxo unha especie de Inquisición para animáis supostamente perxudiciais para os intereses económicos do home, que condenou a morte a milleiros de animais xen xuizo previo.

A este feito hai que unir, asemade, a pólitica forestal protagonizada polas autoridades compententes antes e despois da dictadura, e que transformou milleiros de hectáreas de monte baixo en plantacións de piñeiros, o que se traduxo nunha imperdonable perda de hábitat non só para os nosos gatos rabóns, senón tamén para as suas presas.

Para cando a especie foi legalmente declarada como en perigo de extinción en España, alá polo ano 1973, a especie xa estaba condenada á extinción na nosa provincia.

Nomes vernáculos do lince na provincia de Ourense.

"Cando un home quere matar un tigre, chámaselle deporte; cando un tigre quere matar un home chámaselle ferocidade"-George Bernard Shaw-(1856-1950)-Escritor irlandés.

Unha proba irrefutable sobre a presencia do lince na provincia de Ourense é o número de nomes vernáculos recollidos na súa área potencial de distribución, e o alto grao de coñecimento popular que en certas bisbarras se atopa sobre a especie, sen entrar nunha descripción específica ao respecto do dito sobre o lince europeo, pasaremos a continuación a enumear os nomes con que esta especie foi coñecida polos ourensáns.

Na serra do Xurés, fronteiriza co portugués Parque Nacional Peneda-Gêres, prodúcese un curioso binomio vernacular, se me permitides a expresión, con respecto á denominación de Lynx, así utilízase lobo cerval para Lynx e lobo asnal para Canis Lupus, entendendo que a capa de pelo deste último garda similitudes cromáticas ca dos burros (Equus asinus). Lobo cerval (ou serval), foi a denominación máis habitual para os linces na provincia, entendendo por ela a maioría dos autores a suposta capacidade desta especie para alimentarse de cervos. Dando un total de 15 rexistros positivos non só na bisbarra da Baixa Limia, senón tamen en puntos do SO e SE ourensán.

Un común denominador para a especie atopada no agro galego foi o temor que a especie exercía sobre os seus habitantes, case tanto como o propio lobo. Este temor foi traducido en numerosos contos para nenos que se contaban á beira da lareira co fin de infundir temor aos máis cativos.

Outro dos nomes recollidos no Norte ourensán foi o de lubicán, por él entendían os paisanos un animal, case mitolóxico, distinto do lobo, como un gato pero moito maior.

Na bisnarra da Limia recolleuse o nome de gato rabón, que fai referencia á escasa lonxitude do rabo (cola) do lince, así mesmo recolleuse un dito popular que a modo de xogo, se utilizaba nesas terras do centro da provincia:

"Pide Perdón polo gato rabón, que te coma a ti e a mín non".

Noutros puntos da xeografía ourensá recolleuse o vernáculo "tigre", que aparece citado por autores clásicos como V. López Seoane ou J. Taboada Chivite, este vernáculo parece que estivo extendido por puntos do val do Támega e a metade Sur ourensá, do mesmo xeito en puntos de castela acuñan o termo "tigre gallego".

Os linces en Ourense.

Descoñezo si moitos, poucos ou ningúns sabedes da presencia histórica do lince na provincia de Ourense, pero é certo, que ata non hai tantos anos corrían polos montes ourensáns os máis incribles felinos da Península.

Durante o que resta de semana falaremos, a través das páxinas dete blog, sobre a presencia histórica e historia natural dos linces ourensáns.

Hoxe en día os expertos aínda non se puxeron dacordo sobre cal era a especie de lince en concreto que habitaba o Norte Peninsular, sen entrar en controversias, a opinión dominante parece que indica que as montañas do Norte peninsular, Cordilleira Cantábrica e Pirineos estaban habitadas polo lince europeo (Lynx lynx), de maior tamaño e de requerimentos ecolóxicos sensiblemente diferentes ao seu parente o lince ibérico (Lynx pardina), de menor tamaño, que habitaría as zonas de maior influencia mediterránea, incluso no Norte.

Atendendo á distribución histórica recollida en Ourense, e na que entraremos en detalles en próximas entradas, existe a posibilidade de que na provincia de Ourense existise unha certa simpatría na distribución, e, polo tanto, exista presencia histórica de ambas especies, atendendo á climatoloxía e hábitats das bisbarras nas que se ten constancia da prensencia histórica de lince.

Invítovos a todos a que, a traves dos vosos comentarios, enriquezades o tema, e debatamos para dar un pouco de luz sobre o pouco que se sabe da presenza da especie no noso territorio.