IV Xornadas Herpetolóxicas Ourensás.

Un ano máis, e xa van catro, a Aula da Natureza do río Miño e un servidor convidámosvos ás Xornadas Herpetolóxicas Ourensás. Este ano organizaremos dúas xornadas que terán lugar o sábado 23 de abril e o sábado 21 de maio en horario de 10:00 a 14:00h tendo como punto de encontro a Aula. Tendes toda a info para apuntarvos no anterior enlazamento.

A primeira xornada versará sobre os réptiles e anfibios termófilos da bisbarra de Ourense, e visitaremos aqueles puntos de maior influenza mediterránea para observar aos réptiles máis característicos do dominio mediterráneo galego como a ladra (Tarentola mauritanica), a lagartixa cinsenta occidental (Psammodromus occidentalis), escáncer ibérico (Chalcides bedriagai) así como os anfibios característicos deste tipos e hábitat como o sapo corriqueiro (Alytes obstetricans) ou o sapo corriqueiro (Epidalea calamita), dependentes para a reproducción das masas de auga temporais características deste tipo de ambientes, facendo fincapé nas necesidades de conservación deste tipo de hábitats característicos das depresións fluviais ourensán e que son causa directa da súa riqueza herpetolóxica.

Un ano máis queremos por de manifesto a riqueza da bisbarra ourensá e testas o estado de conservación dos nosos herpetos como un dos máis efectivos bioindicadores para detertar os problemas medioambientais dos ecosistemás máis cercanos.

Rá dos regos na Veiga.

A rá dos regos (Rana iberica) en un anfibio anuro que pasa por ser un dos anfibios máis frecuentes da nosa provincia. Onde ademáis desta especie contamos coa rá das veigas ou bermella (Rana temporaria), moito máis escasa e relegada a brañas situadas a grandes alturas nas serras orientaíns, existindo asemade un núcleo prolongación das poboacións asemtadas na confluencia das provincias de Lugo, Ourense e Pontevedra.

A diferencia entre ambas non é doada, pero habitualmente acudimos ao cromatismo da queixada, moi contrastado no caso de "iberica" e monocromático no caso de "temporaria". Nembargantes existen en ocasión indivíduos que non cumpren as características que aparecen nas guías de identificación. Como é o caso do indivíduo que nos ocupa.

Esrte indivíduo en cuestión posúe moi pouco cromatismo, trátase dun exemplar pequeno, xuvenil seguramente, de "rana iberica", tamén chamada patilonga, que foi atopado an augas do encoro de Prada (A Veiga) o pasado día 23 de xuño de 2015 na compaña de David (do Pereiro). A presneza deste tipo de indivíduos con este tipo de características en zonas próximas á distribución de "Rana temporaria", presente por exemplo en Trevinca, pode dar lugar a erros de identificación. Exemplares con características similares teñen sido vistos en toda a área de distribución de "Rana iberica". Persoalmente teño atopado moitos na Depresión Ourensá.

Morfotipos urbanos de rás verdes ibéricas en Ourense.

Dun tempo a esta parte na cidade de Ourense téñense instalado en varias zonas verdes charcas artificiais, entre outras no Campus Universitario, no Parque do Ribeiriño ou na Rúa Avilés de Taramancos.

Estas charcas foron rápidamente colonizadas por diversos vertebrados, algún deles introducido a mantenta, coma o peixe vermello (Carassius auratus), outras de maneira natural, coma varias especies de odonatos.

Algunhas destas chacas están en rodeadas de entornos densamente urbanizados, e con poucas ou nulas posibilidades de ser colonizadas por parte dos anfibios de maneira natural. Outras, pola contra atópanse cerca de cursos de auga naturais, polo que esta posibilidade é máis provable.

Entre os anfibios neocolonifadores destes habitats acuáticos artificiais atópase a rá verde ibérica (Pelophylax perezi), un dos anfibios máis frecuentes da provincia e cunha alta capacidade expansiva natural. Sen embargo nas charcas habitadas por este anfibio en Ourense atopamos morfotipos que non se atopan noutros puntos da cidade ou da provincia colonizados ou habitados pola especie.

O pasado día 25 de agosto de 2014 dinme unha volta por algunha destas charcas para pescudar a posibilidade de que estas poboacións de anfibios teñan unha orixe antrópica (é dicir foses introducidas) e polo tanto poideses ter a súa orixe noutro país, dato que polo tanto indicaría que estamos ante outra especie de rá ou, incluso, algún tipo de híbrido.

O complexo de especies de rás verde europeas está composto por numerosas especies, estas especies hibridan con facilidade, dando por resultado poboacións hibridoxenéticas.

Os híbridos das ras verdes europeas son capaces de reproducirse coas súas especies parentais mantendo os seus caracteres híbridos. Asemade son capaces de formar poboacións propias sen aporte extra de xenes parentais, reproducíndose entre elas. Existen varias formas híbridad no continente europeo, coma a Rá híbrida europea (Pelophylax kl. esculenta) producto do cruce da ra verde europea (Pelophylax lessoane) e a ra verde grande (Pelophylax ridibunda). Ou a ra híbrida de Graf  (Phelophylax kl. grafi) cruce da ra verde ibérica (Pelophylax perezi) e a ra híbrida europea (Pelophylax kl. esculenta).

Na Península ibérica coñécense introduccións de varias especies de ras alóctoras, normalmente asociadas ás granxas de cría de ras para o consumo humano, ou en puntos de gran afluencia turística. Entre as especies detectadas en territorio peninsular atopamos a rá verde norteafricana (Pelophylax saharica), de orixe evidente, a ra touro (Rana catesbeiana), de orixe americano e gran tamaño, e a ra verde grande (Phelophylax ridibunda) de orixe centro europea.

Como vedes a historia das ras verdes no continente europeo dista moito de ser sinxela, e seguramente aínda dará moito que dicir nos próximos anos, polo momento aquí vos deixo algunhas das peculiares rás verdes da cidade de Ourense.

Sapiño comadrón en Ourense.

O sapiño comadrón (Alytes obstetricans) é, por sorte, unha especie aínda frecuente na nosa provincia. Ao contrario que noutras zonas de Galicia e de España, onde as súas poboacións teñen mermado considerablemente, mesmo con extincións locais, debido á alteracións do seu hábitat, á introducción de especies alóctonas depredadoras, e a unha sorte de epidemia que os anfibios veñen sufrindo nas derradeiras decadas.

No Noroeste ibérico habita unha raza ou subespecie propia, o Alytes obstetricans boscai, que é á que pertence o exemplar que se mostra nas imaxes. Este exemplar foi rescatado dunha piscina privada en Santa Cruz de Arrabaldo (Ourense), lugar onde caera e do que non podía escapar polos seus propios medios. Despois de afotalo, o exemplar foi trasladado a unha charca natural situada nas proximidades san e salvo, o pasado día 16 de xuño de 2014.

Píntega xuvenil no Barbantiño.

Moitísimas veces nos temos achegado á píntega común (Salamandra salamandra) dende faunaourense, eche o que ten que sexa o meu bichiño faborito, así que pídovos perdón polo pesado que son con esta especie en concreto. 

Desta volta un pequeno xuvenil atopado a carón do río Barbantiño unha noite de chuvia da semana pasada, moi fotoxénico por certo....

Sapo cunqueiro en Ourense.

E para comenza-la semana déixovos este sapo cunqueiro (Bufo bufo) adulto atopado na "Paseo do colesterol" en Ourense, o pasado día 2 de Outubro de 2013, vese que non so ao home lle da por porse en forma na rede de paseos que hai na ribeira do treito urbán do río Miño.

Pequeno metamórfico de sapiño comadrón en Punxín.

Coas chuvias de hai uns días, prodúxose unha pequena surxencia de metamórficos de sapiño comadrón ou sapo coucho (Alytes obstetricans) nas proximidades da cunca do río Barbantiño no concello ourensán de Punxín. Debido ao seu pequeno tamaño e ás súas cores discretas pasan fácilmente desapercibidos, polo que corren un serio risco de ser pisoteados e atropelados incluso polos máis amantes da natureza, así que perante ao próximo pronóstico de chouvas de cara á vindeira semana, tende cuidadiño cando vaiades ao campo.

Ras verdes na Depresión Ourensá...menuda depresión...

A rá verde ibérica (Pelophylax perezi) pasa por ser un dos anfibios máis frecuentes da provincia, sen embargo, en ocasións, a abundancia dun ser vivo pode ser un handicap para detectar problemas de conservación nas súas abondosas poboacións.

Ao longo da historia foron moitas as especies "abondosas", tidas case que por pragas bíblicas, que sufriron e de que maneira a persecucións do home, chegando nos casos máis extremos a extinguirse por completo.

No caso da ra verde ibérica nada fai presaxiar que poda ter algún problema de conservación aparentemente, pero si profundizamos un chisco pode ser que descubramos algunha cousas. 

Nos derradeiros anos as poboacións desta especie sufriron unha importante merma, dita diminución foi especialmente salientable nas cuncas dos principais ríos da rede fluvial local (Loña, Barbaña, Barbantiño e Miño), parello a esta diminución, e mesmo extinción nalgún treito, detectouse unha diminución do tamaño dos exemplares observados. Esta diminución tanto poboacional como física, non se detecta noutros hábitats da Depresión Ourensá habitados pola especie, tales coma pozas ou charchas artificiais e naturais ailladas e sen contacto directo ca rede fluvial local.

Ao meu parecer pode haber unha ou varias causas, os verquidos contaminantes (principalmente no Barbaña), e a chegada do visón americano, especie alóctona que ven de conquerir o que non conqueriu o home (bueno a administración máis ben), que é a extinción local do cangrexo americano (outrora abundantísimo) no río Loña e posiblemente no Barbaña! flipa, conquerirá agora o visón americano extingui-las rás, e despois? comeranos a nos?¿ fará algo a administración para retirar do medio natural a esta especie invasora?, non direi permanezan atantos ás súas pantallas, por que ben seguro que vos sairían raices.

Nas imaxes unhas cantas ras verdes fotografadas en charcas urbanas da cidade de Ourense en datas recentes, reparade na variabilidade cromática individual que presenta a especie, e certos diseños que recordan aos morfos centroeuropeos de especies emparentadas con esta a nosa endémica rá verde ibérica ou rá de Pérez...