IV Xornadas Herpetolóxicas Ourensás.

Un ano máis, e xa van catro, a Aula da Natureza do río Miño e un servidor convidámosvos ás Xornadas Herpetolóxicas Ourensás. Este ano organizaremos dúas xornadas que terán lugar o sábado 23 de abril e o sábado 21 de maio en horario de 10:00 a 14:00h tendo como punto de encontro a Aula. Tendes toda a info para apuntarvos no anterior enlazamento.

A primeira xornada versará sobre os réptiles e anfibios termófilos da bisbarra de Ourense, e visitaremos aqueles puntos de maior influenza mediterránea para observar aos réptiles máis característicos do dominio mediterráneo galego como a ladra (Tarentola mauritanica), a lagartixa cinsenta occidental (Psammodromus occidentalis), escáncer ibérico (Chalcides bedriagai) así como os anfibios característicos deste tipos e hábitat como o sapo corriqueiro (Alytes obstetricans) ou o sapo corriqueiro (Epidalea calamita), dependentes para a reproducción das masas de auga temporais características deste tipo de ambientes, facendo fincapé nas necesidades de conservación deste tipo de hábitats característicos das depresións fluviais ourensán e que son causa directa da súa riqueza herpetolóxica.

Un ano máis queremos por de manifesto a riqueza da bisbarra ourensá e testas o estado de conservación dos nosos herpetos como un dos máis efectivos bioindicadores para detertar os problemas medioambientais dos ecosistemás máis cercanos.

Lagartixa dos penedos na Veiga.

Durante os derradeiros anos, a posición taxonómica da lagartixa dos penedos foi obxeto de unha profunda revisión que, segñunparece, está lonxe aínda de rematar. A lo menos, de momento, parece que as lagartixas dos penedos habitantes do cadrante noroccidental ibérico van a ser denominadas como Podacis guadarramae, sendo a subespecie que ocupa a nosa provincia "lusitanica". Así a partires de agora as lagartixas dos penedos ourensás serán Podarcis guadarramae lusitanica. 

Moitas veces temos mostrado exemplares desta especie, o réptil máis frecuente da provincia, a través das páxinas deste blogue. Sen embargo seguramente en pouco tempo estaremos a falar dunha nova revisión da especie, xa que parecen existir diferencias considerables nas poboacións desta especie que merecen a atención dos nosos científicos. 

Polo momento déixovos unha pequena mostra das lagartixas dos penedos habitantes da ribeira do encoro de Prada (A Veiga), fotografadas na compaña de David (do Pereiro), o pasado día 23 de xuño de 2015.

Cobra lagarteira europea en A Veiga.

A cobra lagarteira europea (Coronella austriaca) é un ofidio frecuente na montaña ourensá, pero habitualmente está ausente das áreas baixas con maior influenza mediterránea e menos réxime pluviometrico.

A través das páxinas deste blog temos mostrado a especie en numerosas ocasións, desta volta traemos un exemplar atopado en terreos do concello de A Veiga.

As cobras lagarteiras (Coronella sp), deben o seu nome á súa alimentación, composta fundamentalmente por vertebrados de sangue fría, que debido ao seu hábitat, habitualmente en zonas rochosas, soe estar composta por lagartixas e lagartos. 

Aínda a dia de hoxe a cobra lagarteira soe confundirse erróneamente coas víboras, razón pola que en multitude de lugares son eliminadas sistemáticamente xunto con outras especies de oficios. As cobras lagarteiras son totalmente inofensivas e carecen de velelo.

Cobra d´auga viperina na Veiga.

A cobra d´auga viperina (Natrix maura), pasa por ser un dos ofidios máis frecuentes na nosa terra. Achegada habitualmente aos cursos e masas de auga doce, pode atopartse en ocasións tamén a unha certa distancia destes, ou asociada a masas fluviais de moi escasa entidade.

Trátase dunha especie totamente inofensiva que basa a súa estratexia de supervivencia en tres puntos fundamentais. En primeiro lugar a súa imitación ás víboras, para o cal posúe en ocasións deseños cromáticos moi similares a estás, e trata de imitalas na forma cando fai o seu display intimidatorio. En segundo lugar, en ocasións pode chegar a facerse a morta, para tratar que o seu atacante a deixe en paz. e en terceiro lugar pode cagarse enriba do inimigo, costume común a outras especies de amfibios e réptiles.

Nas imaxes, optidas o pasado día 23 de xuño de 2015 no concello de A Veiga, observáse un exemplar desta especie, atopado na compaña de David (do Pereiro), nas proximidades do pobo de A Ponte.

O escouparón cego, un escáncer peculiar no Val do Támega.

Seguimos a falar da riqueza herpetolóxica singular do Val do Támega, da bisbarra de Monterrei, para achegarnos hoxe ao que considero un dos seus máis peculiares habitantes, o escouparón cego (Blanus cinereus).

O escouparón ou escáncer cego é un dos máis curiosos réptiles de cantos podemos atopar na Galiza, sen embargo non é doado atopalo nela, xa que a súa presenza no país limítase exclusivamente ao val do Támega, sendo a súa clara influenza climática mediterránea a que fai posíbel a súa presenza nestas terras galegas da cunca do Douro.

Como podedes ver nas imaxes o escouparón cego é un réptil que se asemella a unha miñoca, esta semellanza reflicte a súas costumes soterráneas, meio que non abandona prácticamente nunca. A súa alimentación constitúena formigas e termes, que consume acadando as súas colonias de cría dende as profundidades do subsolo. Trátase, pese ao que en moitas ocasións dí a tradizón popular, un ser totalmente inofensivo, carecendo por completo de veleno.

Hai que recordar, asemade, que o vernáculo escouparón é frecuente no val do támega para referirse a réptiles ápodos que no resto da Galiza soen denominarse escáncer, esgonzo, liscancro ou similar.

Os exemplares das imaxes foron fotografados en terreos do concello de Monterrei o pasado día 23 de xuño de 2015 na compaña do colega David (do Pereiro). A observación desta especie na Galiza non deixa de ser un privilexio, que, agora máis que nunca, aprezo ao morar algo lonxe das terras que me viron nacer.

Serpe riscada en Monterrei.

Como xa dixemos en outras ocasións, o Val do Támega pasa por ser a zona herpetolóxica por escelencia da Galiza, unha bisbarra que agacha amaior concentración de especies de anfibios e réptiles da nosa nazón.

Unha das especies que forman parte da comunidade herpetolóxica do Val do Támega é a serpe riscada ou de escada (Rhinechis scalaris). Un ofidio de tamaño medio e carácter mediterráneo que debe o seu nome ás súas características cromáticas segundo a idade do animal que estexamos a observar. O nome de serpe riscada debémosllo ás características cromáticas dos exemplares adultos, como o das imaxes, que posúen tonos pardos xeneralizados con dúas riscas escuras lonxitudinais e paralelas ao longo do corpo. O nome de serpe de escada ou escaleira ven dado polas características dos exemplares xuveniles e subadultos, que posúen riscas paralelas transversais ás riscas dos adultos, que foman un debuxo similar a unha escada de man. 

Nas imaxes podedes observar un exemplar pertencente a esta especie atopado o pasado día 23 de xuño de 2015 en terreos pertencentes ao concello de Monterrei, situado en plano corazón do Val do Támega. Os ollos esbrancuxados que lle confiren a este animal un certo aspecto pantasmal, son debidos a que o exemplar en cuestión atópase en pleno proceso de muda.

A serpe riscada ten unha distribución máis ou menos xeneralizada na provincia de Ourense, sendo un ofidio frecuente, especialmente nas bisbarras de maios influenza mediterránea. Serpe de caracter, trátase dun reptil totalmente inofensivo para o ser humano, e especialmente beneficioso para agricultura, xa que se alimenta principalmente de roedores e outros micromamíferos. Razón pola cal tamén é coñecia co nome de cobra rateira.

Escáncer tridáctilo en Monterrei.

A bisbarra de Monterrei, o val do Támega, pasa por ser a comarca galega con maior número de especies de hérpetos (anfibios e réptiles). Esta riqueza, poucas veces valorada, fai deste lugar do mundo un dos máis interesantes para herpetear.

Nas imaxes temos un curioso réptil, que non por común deixa de ser interesante, o escáncer tridáctilo (Chalcides striatus), que debe o seu nome aos tres dedos que posúe en cada pata, moi reducidas e, na práctica afuncionais. Trátase dun réptil frecuente na Galiza e na nosa provincia, sobretodo nos prados de sega, cada dia máis escasos. Aparece asemade en zonas herbáceas e de monte baixo, e en zonas especialmente secas parece procurar a humidade da proximidade dos regatos.

O exemplar que vos presentamos nestas imaxes foi fotografado o pasado día 23 de xuño de 2015 en terreos do concello de Monterrei, en pleno val do Támega. Pódense apreciar as rudimentarias patas das que famamos anteriormente. O escáncer, como a gran maioría dos réptiles da Galiza, é totalmente inofensivo,   e imprescindible para o correcto equilibrio do noso ecosistema.

Expansión das ladras ou osgas na Depresión Ourensá.

A ladra (Tarentola mauritanica) é un réptil trepador e insectívoro da familia dos gecos, que chegou a Ourense capital e a súa bisbarra, posiblemente debido ao tráfico de mercadorías por vía ferroviaria, segundo algúns autores. A chegada da especie debeuse producir entre os anos 60 e 70 do pasado século, xa que nos 80 e 90 a especie estaba xa perfectamente establecia nos barrios do Norte da Cidade.

A expansión da especie cara o Sur produciuse coa chegada do presente século, utilizando como vía de expansión as pontes que cruzan o río Miño (Vella, Nova, Novísima e Viaducto).

Na actualidade a especie extendeuse polos concellos veciños de Pereiro de Aguiar, Barbadás, Punxín, San Cibrao das Viñas, e Amoeiro, sendo moi posible a presenza tamén en Coles.

Esta expansión está sendo axudada polo transporte de mercadorías a nivel local entre a cidade e os polígonos industriais que a avastecen. E tamén entre a cidade e os almacés de empresas distribuidoras asociadas ao sector servios e á alimentación.

Asemade a especie confirmouse a viaxe de varios exemplares dende Ourense até o Pereiro de Aguiar nas fiestras de coches de persoas que viven en Ourense e traballan no pereiro e viceversa.

Tamén se confirmou o transporte e posterior liberación de exemplares a mantenta por parte de polo menos dúas persoas, que deron nun dos casos como resultado unha poboación reproductora situada a 18 km do centro de Ourense.

No tocante a cidade a especie estase a expandir untilizando o río Barbaña como vía de introducción no centro, alcanzando o Barrio de A Valenzá, a través dun dos seus afluentes, o Regato dos Muiños.

Pola cunca principal do Barbaña, acadou o Piñeiral, xa moi perto do Polígono Barreiros (San Cibrao das Viñas) onde xa existen poboacións viables.

Por último estanse a localizar exemplares que non coinciden exactamente coa descripción de Tarentola Mauritanica estrictamente, e cuia identificación definitivaestá agora mesmo tratando de concretarse, xa que poderían tratarse doutras especies emparentadas.

O tráfico rodado de coches particulares pode estar xogando un importante papel na expansión da especie no NO da provincia nestaes intres, e é de agardar citas en vilas próximas á capital, con climatoloxía adecuada e con importantes movimentos de poboción e mercadorían entrambas, como pode ser o caso de O Carballiño, Ribadavia ou Celanova.

Nas imaxes uns cantos exemplares fotografados en diversos puntos da cidade de Ourense o pasado día 10 de setembro de 2014.