A igrexa románica de San Pedro da Mezquita: fauna en pedra.

"Despois de ter percorrido o mundo enteiro na procura da felicidade, daste de conta que estaba na porta datúa casa"- Proverbio africano.

En moitas ocasións témonos achegado ao patrimonio artístico da nosa provincia, e nel temos atopado cousas ben interesantes, que mesmo nos chegan a fascinar, ao atopar especies extintas xa da nosa xeografía.

Desta volta imos a deter a nosa mirada na igrexa románica de San Pedro da Mezquita, situada no concello ourensán de A Merca.

Neste primeiro grupo de imaxes aparece a primeira curiosidade, unha representacidon da loba capitolina, lenda clásica sobre a fundación da cidade de Roma, que conta como os xemelgos Rómulo e Remo, lendarios pais do imperio romano, foron amamantados por unha loba. Esta representación aparece tamén en Xunqueira de Ambía.

Na seguinte imaxe pertence á portada da igrexa, nela vemos dúas curiosidades. Á esquerda, e detrás dun personaxe barbado (quizáis un rei ou profeta), alcánzase a ver, non moi ven, unha imaxe dun xabarín (Sus scrofa). A continuación deste, á dereita do mesmo, aparece un réptil, serpentiforme e bípedo de difícilclasificación, pero que quizáis poida ser un dragón ou, quen sabe, un escáncer , réptil do xénero Chalcides.

Nas duas seguintes imaxes aparece un ser diabólico, unha sorte de mamífero monstruoso de dificil clasificación, a ver que opinades vós.

Esta é quizáis unha das representacións que máis me gustaron, trátase dunha escea de caza silvestre, a cadea trófica pura e dura...Nela observamos unha lebre ou coello, que está a ser capturada por un  depredador. O mal estado de conservación deste capitel non nos permite facer unha identificación definitiva do animal, que ben puidera ser un lobo (Canis lupus), un lince (Lynx sp.) ou calquera outro.

 Situado fronte á loba capitolina anteriormente  mencionada, atopamos outra escea ben curiosa, nun contraforte na igrexa, aparece o que parece ser un oso  (Ursus arctos) cunha presa, sobre el, case amenazador, un personaxe cunha lanza.

 Na seguinte imaxe, un par de dragóns sobre un castelo, como formando un escudo que corona unha das fiestras.

 Nas duas seguintes imaxes, embelecendo unha fiestra, aparece un dragón, á dereita da mesma, moi similar á coca da igrexa de Serantes en Leiro.

 O seguinte capitel parece demasiado deteriorado para ser identificado, puideran ser touros, bisontes ou osos..

 A igrexa de San Pedro de A Mezquita, data cando menos do ano 986 d.C.e foi declarada monumeto nacional en 1931, se dades unha volta pola zona, non deixedes de visitala, merece moito a pena.

Conta a lenda que esta igrexa foi construida polo mesmo diaño nunha soa noite, hai quen dí que foron os mouros coa axuda deste os que a levantaron, feito que da que pensar nun lugar chamado a Mezquita... ¿non credes?

Demos e linces. O misterio a portas da Catedral de Ourense.

"Cada nova esperanza que sentimos fainos ver de maneira distinta o pasado"- Luis Rosales (1910-1992)- Poeta español.

Despois de estar enfrascado nas ciberbarricadas, hoxe chego a fauna vertebrada de Ourense con forzas renovadas, e disposto a enfrentarme, desta volta ao misterio da historia.

Xa comentamos en máis dunha ocasión que a chagada do cristianismo á Península Ibérica supuxo a demonización de certas especies de animáis. Especies xa perseguidas dende tempos immemoriais en ocasións, por supor unha férrea competencia aos in tereses humáns, eran agora tidas como esbirros do mesmo diaño, coma representacións terrestres do mal. En troques algunhas especies adoradas coma tótenes vivintes polas relixións paganas, foron asímesmo perseguidas coma un antiséctico eficaz perante as novas crenzas.

A voltas ca iconografía relixiosa ourensá, percateime recentemente que na entrada dos templos cristiáns ourensáns hai sempre unha representación zoolóxica representativa do mal, habitualmente situada á esquerda da portada exterior principal do edificio.

A catedral de San Martiño (catedral de Ourense) é por sí mesma unha enciclopedia en pedra no que a iconografía zoolóxica se refire, pero centrarémonos na representación de felinos nesta ocasión.

Antes de entrar ao tema en cuestión, quixera por públicamente de manifesto a deficiente conservación do patrimonio artístico da catedral de Ourense, con multitude de estátuas de incalcilable valos histórico decapitadas, pintadas e grabadas por mans desalmandas.

Unha vez dito esto direivos que nas diferentes entradas da catedral están representadon unha clase de felinos, carentes de rabo, que semellan linces (queixas para os amigos).

O lince na galiza foi tido en tempos recentes como o mesmo diaño, pescudas en marcha indican que a mesma presenza do lince, seguramente europeo en moitos dos casos, foi incluso o inicio real da lenda do lobishome en certas bisbarras, chamado "lobo da xente" en certos lugares.

Outros dos vernáculos recollido na Galiza para referirse ao lince é o de "luberno", o que viría a ser "lobo do inferno", en clara alusión á orixe demoníaca do mamífero animal, por esa razón non é desvotable a idea que o demo estexa na milenaria catedral de Ourense representado como un lince, que sería o portavoz terrestre do demo.

As representacióins demoníacas dentro das igraxas cristiáns son frecuentes nos templos románicos e góticos.

cave, por outro lado que o que aquí se ve non sexa un lince, senón calquer outro felino, mesmo un león, que co paso dos séculos perdese o rabo pola erosión producida inclemencias climáticas sufridas polas pedras da catedral ao longo dos séculos, ou mesmo polos atentados artísticos.

Sen embargo, e en favor á miña teoría, seguramente unha tolada das miñas!, ei de dicir que ningún dos 6 felinos atopados nos exteriores da catedral de Ourense ten rabo.

Xuzgade vós mesmos, benqueridos amigos, e enfrontádevos comigo aos misterios da catedral.

Iconografía zoomórfica nunha igrexa románica da Limia.

Hoxe imos achegarnos de novo a un tema de dificil cualificación, como o é a iconografía relixiosa zoomórfica en Ourense. Desta volta tomando como exemplo unah igrexa limiá, como o é a igrexa parroquial de Vilar de Santos.

A igrexa de san Xoán de Vilar de Santos (antes de Saa), é un monumento arquitectónico románico datado entre o final do s. XII e principios do s. XIII. Situada na capital do concello homónimo, foi trasladada pedra a pedra nos anos sesenta dende a localidade de Saa, cando este núcleo de poboación, anterga capital do concello, quedou abandonado. Trátase dun dos monumentos tardorrománicos mellor conservados da bisbarra da Limia. Pertenceu á orde militar de Santiago, e caracterízase pola súa peculiar iconografía arquitectónica, que reflicte unha linguaxe oculta de difícil comprensión.

Coa chegada do cristianismo á Península Ibérica, certos seres, antes tidos polas mal chamadas relixións pagás, coma verdadeiros símbolos sagrados sobre a Terra, foron demonizados pola nova crenza en auxe. Un dos seres máis demonizados, foi sen dúbida algunha a serpe, ata entón un símbolo de sabiduría, adorada en sí mesma, como xa abordamos, no templo relixioso castrexo de santa Mariña de Augas Santas. Outros seres adorados polas relixións antergas foron as aves rapaces, os xabaríns o mesmo o lobo.

Na igrexa de San Xoán de Vilar de Santos, atopamos todos estes seres representados en diversos puntos do monumento arquitectónico. Así nos canecillos achegados ao tellado do edificio, atopamos representada unha serpe, unha águia, un porco ou xabarín, que recorda a un berraco celtíbero. Na portada aparece a representación dun lobo coa cuncha do peregrín, simbolo dun dos ramais do camiño de Santiago que por aquí pasa, como queréndonos dicir que o apóstolo nos protexerá do inimigo "o lobo".

Descoñecemos se esta simboloxía arcaica obedece a unha reprsentación do maligno sobre o sagrado, ou viceversa, un recordo picaresco sobre un edificio cristián das relixións e crenzas antergas que se negaban a desaparecer. Sexa como fora, tamén atopamos simboloxía erótica no edificio, algo ao parecer común a outros templos da época, como podedes apreciar na imaxe da parella cunha clara esaxeración dos atributos sexuais.

Con todo un monumento que merece a pena ser visitado, para darlle unha volta á nosa simboloxía anterga e actual.

Entroido e un queixa.

Recentemente este que escribe, reciviu un sorprendente agasallo, a reproducción nun chaveiro dunha máscara de cigarrón, personaxe clave do entroido de Verín. Agasallo do bon colega Xosé Ramón Reigada.

As máscaras de peliqueiros e cigarróns soen contar con representacións de animais na paret superior. Cal sería a miña grata sorpresa ao decatarme que esta máscara en concreto tiña a representación do meu animal totémico, o queixa (Lynx lynx), que tantas alegrías me leva dado nos derradeiros tempos.

Esta entrada ten unha única xustificación, informarvos que é tempo de tradición, que é tempo de diversión, e que este ourensán se vai de entroido. Disfrutade amigos do tempo de don carnal, é tempo do paganismo e do retorno ás raices antergas, outrora prohibidas por aqueles que nos quixeron desprender da nosa cultura. pero a nosa cultura é grande e o entroido máis. Bon entroido a todos! Ourense agárdavos cun dos máis peculiares entroidos do país.

Aigue, a canonización da monarquía das aves rapaces.

"A excesiva grandeza debe sempre infundir terror"- Ovidio (43 a. C. - 17 d. C)- Poeta latino.


Hoxe vouvos achegar un chisco á iconografía relixiosa ourensá relacionada ca fauna, e tamén aos vernáculos. Un capítulo dificil de artellar pero que agardo sexa do voso agrado.

Para este republicano confeso non existe outra monarquía que aquela exercida polos animais que levan o calificativo real ou imperial no seu nome común. Un bon exemplo destes animais é a águia real (Aquila chrysaetos), sin dúbida a raiña alada dos ceos ourensáns.

En tempos extendida por multitude de serras galegas, a águia real atópase a día de hoxe, nunha dificil encrucillada. As derradeiras parellas desta especie atópanse acantonadas nas serras do oriente da provincia de Ourense, e non chegan siquera á decena de pares. Esta dramática situación ten un único cumpable, o home. A persecución directa das águias reais fixo que a especie estivese a piques de extinguirse nos anos 80 do pasado século. Arestora, as nosas reais teñen que sortear non só a persecución e envelenamento, senón tamén os milleiros de muiños que unha política enerxética, de todo menos sostible e ecolóxica, plantou nos curutos das serras galegas.

O nome vernáculo co que a águia real é coñecida na maior parte da súa área de nidificación actual na nosa provincia é "aigue", tan admirada como querida, a aigue foi en tempos un símbolo de poder.

Recentemente, a UNESCO, sorprendeu a propios e extraños coa declaración da cetrería como "patrimonio inmaterial da humanidade", algo co que eu discrepo totalmente, xa que (e isto é unha apreciación totalmente persoal), coido que a cetrería está detrás do expolio dos niños das aves rapaces, non só en Galicia, senón en medio mundo. Como non declararon a domesticación da vaca como tal?. En fin cousas veredes.

Seguindo co tema (que xa estou divagando), a cetrería foi en tempos unha práctica habitual da nobreza e clases podedosas do mundo, e a águia real (a nosa aigue) unha das máis cotizadsa armas cetreiras. Quizáis fose esa a causa de que algún canteiro reflexase a imaxe do que parece ser unha águia real, nunha das portas da capela do Castelo de Monterrei, unha fortaleza situada no concello homónimo, atalaia privilexiada do Val do Támega.

Non parece tolemia polo tanto, imaxinar que a representación desta ave rapaz é un símbolo de poder, un totem noble. Nas imaxes que acompañan este post, continuación do narrado con anterioridade sobre a Ribeira Sacra, apréciase a representación da águia á esquerda de Xesucristo. Sin dúbida algunha eu abrazaría a relixión se a águia real fose canonizada, xa que é unha verdade coma un templo que martirio, o que se dí martirio, sí que sufriu, e segue a sufrir. Polo que me atrevo a dicir en latín de andar pola casa:

AQUILA CHRYSAETOS, SANTA SÚBITA.

Bueno, súbita, o que se di súbita igual non, pero santa sí!

O mono do Castromao de Celanova.

"Se un non sabe a historia, non sabe nada: é como ser unha folla e non saber que forma parte dunha árbore"- Michael Crichton (1942-2008)- Cineasta e escritor estadounidense.

Un dos capítulos máis curiosos da historia da arqueoloxía Ourensá é o protagonizado por unha figura atopada nos anos 90 do pasado século no xacimento crastrexo do Castromao de Celanova.

Por aquel entón desenterrouse neste xacimento prerromano unha estátua zoomorfa que parece reprensentar un simio en posición fetal, que ao meu entender é moi similar á única especie de simio presente actualmente na Europa, a mona ou macaco de Xibraltar, tamén de Berbería (Macaca silvanus), moi posiblemente a única especie de simio cuia figura podía resultar familiar aos pobos do occidente europeo. Xa que esta especie foi obxeto de tráfico por pare dos romanos e os fenicios.

Na actualidade esta especie soio está presente na colonia británica do Peñón de Xibraltar, onde a súa presencia se adxudica a introduccións feitas en épocas históricas máis ou menos recentes, esta poboación depende en gran parte do home. A súa área de distribución natural comprende o Norte do continente africano, orixinalmente entre Marrocos ata Tunez e o Oeste da Libia, pero hoxe a súa distribución é moito máis reducida.

Antes das glaciacións esta especie distribuíase amplamente polo Sul do continente europeo, extinguíndose con posterioridade, a actual presenza do simio en Xibraltar vense asociando a unha introducción feita polas tropas inglesas no s. XVIII.

O hachádego desta escultura prerromana non significa unha presenza da especie, somentes un coñecimento da mesma por parte dos integrantes da cultura castrexa que ben pode obedecer a unha influenza cultural ou comercial de pobos do Sul da Península, os iberos por exemplo, cunha arte escultórica moito máis variada que os pobos habitantes do Noroeste ibérico.

Sexa como sexa velahí tendes a escultura do mono do Castromao, un misterio arqueolóxico de primeiro orde, e unha peza importantísima do patrimonio ourensán.

Para rematar direivos, que alá polo ano 1970 foi atopada no Castromao de Celanova, unha Tessera hospilatatis, datada no ano 132, unha especie de documento escrito en metal que narra un acordo no que se establece un pacto entre os coelernos, habitantes do Castromao, por un lado, que son citados expresamente, e, por outro lado, un prefecto da cohorte I dos celtíberos.

Tanto a tessera como a escultura fican no museu arqueolóxico provincial de Ourense.

E como dí a cantiga de Victor Manuel, ante este misterio misterioso, faremos como as monas de Xibraltar, que seica pechan os ollos pra non mirar....

Santa Mariña de Augas Santas: Un lugar para atoparse co misterio.

"Quen coñece unha soa relixión, non coñece propiamente ningunha"- Max Müller (1823-1900)- Filósofo alemán.

Perto da vila ourensá de Allaríz atópase o pobo chamado Santa Mariña de Augas Santas, coñecido pola romaría adicada á Santa homónima supostamente nada na cidade de Antioquía, cidade que según a tradición ficaba asulagada baixo as augas da desecada Lagoa de Antela.

Neste pobo alaricano sitúase un dos lugares que ao meu entender é de visita obrigada para todo aquel que poña un pe na provincia de Ourense, un lugar que nos amosa de frente a realidade de cando os nosos deuses eran outros, ese lugar denomínase hoxe en día O Forno da Santa.

O Forno da Santa é un templo soterráneo de orixe castrexa próximo ao xacimento de Armea, diferentes historiadores teñen discutido sobre a orixe e utilidade desta construcción, posta en pé ao longo de tres períodos históricos. Pero vaiamos por partes.

O forno da Santa é unha cripta soterránea, segundo algúns estudosos do tema este lugar puido ser un punto no que se realizaban ritos de iniciación para os guerreiros castrexos, este feio veriase apoiado polo achádego de bustos de guerreiros no cercano castro de Armeá.

Nestes ritos de iniciación xogarían un papel importante os elementos ( a auga) e os seres vivos (tanto vexetais, como animais), feito que se ve apoiado nos relatos que das tribus do NO ibérico fan autores clásicos romanos.

Despois da romanización e a chegada do cristianismo, parte dos ritos paganos foron absorvidos polo novo rito relixioso, ou mesmo perseguidos.

Xa entrados no s XII, contrúese sobre a cripta un tempo de pranta de cruz, que aínda a día de hoxe permanece inacabado, disque este templo a medio construir foi financiado polos templarios, e que non se conqueriu rematar pola disolución e posterior persecución desta orde relixiosa, que tantas historias ten inspirado nos últimos tempos. De feito no interior da cripta aparecen varias lápidas medievais de cabaleiros, e nas portas de entrada aparece grabada a cruz da orde do temple.

Sexa como sexa unha cousa é certa, a cripta soterránea faiche polos pelos de punta en canto entras!, é un deses lugares nos que se respira a enerxía que mana da terra, e que parece representar un tunel no tempo que te transporta ao pasado.

No ábside do templo, a ambos lados da posta aparecen reprentacións de ofidios esculpidas na pedra, que te poñen cara a cara co mesmo Esculapio. Ensinándonos que antes do cristianismo, antes de Adán, Eva e o paraíso, as serpes eran obxeto de culto, en lugar de ser obxeto das máis sanguinarias persecucións.

Para todo aquel que queira saber máis do tema, prégolle se poña en contacto comigo, e eu preto lle enviarei unha chea de información sobre este peculiar lugar.